GünAz TV: 33 ilə yaxındır İran İslam Respublikasının (Cümhuriyyətinin) rəhbərliyi ölkə vətəndaşlarını çeşidli vədlərlə «yola verir». Verdiy vədlərə əməl etməyəndə ona qarşı keçirilən etiraz aksiyalarını hakimiyyət basqı və həbslərlə qarşılayır.

 

Bu hal Güney Azərbaycanla bağlı tez-tez baş verir. Hakimiyyətin Azərbaycan bölgələrinin inkişafına laqeyd münasibətinə etiraz edəndən sonra rejimin çeşidli qurumları boş vədlərə işə başlayır.

 

Bu ilin avqust (August) və sentyabr (September) aylarında Güney Azərbaycanın bir sıra şəhərlərində Urmiya gölünün qurumasına Tehranın başdan sovdu yanaşmasına etiraz aksiyalır keçirilib. Bu aksiyaların (yürüşlərin) fonunda (zəminində) İran prezidentinin Ərdəblilə səfəri,oradakı çıxışı, habelə hökumət üzvlərinin yeni vədləri olduqca gülücn görünür. 

 

Xatırladaq ki,İran prezidenti Mahmud Əhmədinejad ABŞ-a (Amerika Birləşmiş Ştatrları) səfərdən qayıtıqdan sonra bu gün Azərbaycan Respublikası (Cümhuriyyəti) ilə həmsərhəd Ərdəbil əyalətini ikigünlük ziyarətə çıxıb.Onun Ərdəbil əyalətinə səfəri bu gün başa çatıb.

 

İranın «Radiopayam» radiosunun məlumatına görə, səfərin ilk günü o, əyalətin Xalxal, Kövsər, Nir rayonlarını, ikinci gün isə  Parsabad (Muğan), Güney Biləsuvar,Germi, Meşkinşəhr və Nəmində olub.

 

Umriya gölünün qurumasına Tehran hakimiyyətinin laqeyd münasibətinə etiraz olaraq, əyalətin mərkəzi Ərdəbildə də aksiya keçirilib.Əyalət üzrə çoxlu sayda tutulanların olduğu haqda məlumatlar yayılıb.

 

Tehran rəsmisi Güney Azərbaycan türklərinə vəd verdiyi kimi Azərbaycan Respublikası haqqında da «xoş» sözlər söyləməklə quzey Azərbaycanın başını qatmağa səy göstərib. Sentyabrın 15-də İranın Ərdəbil əyalətinin Parsabad şəhərində əhali qarşısında çıxış edən prezident Mahmud Əhmədinejad ölkəsinin Azərbaycan Respublikası ilə əlaqələrindən danışıb.

 

İran informasiya vasitələrinin yayıdığ çəbərə əsasən,Əhmədinejad deyib ki, Azərbaycan Respublikası ilə İran «qardaşdır və onun müstəqilliyini dəstəkləyir»: «İran İslam Respublikası Azərbaycan Respublikası ilə maksimum dostluq əlaqələri qurmağın tərəfdarıdır. Heç bir amil bu qardaşlıq münasibətlərinə xələl gətirə bilməz. Biz aramızda olan münasibətlərin, o cümlədən ticarət əlaqələrinin inkişafını istəyirik”.

 

Yeri gəlmişkən oxşar fikriləri, o, sözləri ermənilərlə görüşdə və  Ermənistana səfərində də bəyan edib.

 

M.Əhmədinejadla birlikdə bu əyalətə bəzi hökumət üzvləri də gəlib. Onlardan birinin, yol və şəhərsalma naziri Əli Nikzadın Ərdəbildə söylədiklər İran hakimiyyətinin boş vədlər verməsinə Ən aşkar örnək sayıla bilər.

 

İranın informasiya vasitələrinin yayıdığı xəbərdə bildirilib ki, nazir 2013-cü ilin sonunda Ərdəbil –Miyana dəmiryol xəttinin istismara (istifadəyə) veriləcəyini söyləyib:«Bu yöndə tikinti səkkiz sahədə çox yaxşı sürtələ davam edir».

 

Əli Nikzad qeyd edib ki, Azərbaycan Respublikası ilə həmsərhəd rayonda (məntəqədə) «Ərdəbil-Parsabad (Muğanı nəzərdə tutur-S.S.) dəmiyol xəttinin tikintisi də gündəlikdədir».Hökumət üzvü sözü gedən layihənin önəmini artımaq üçün bunları da əlavə edib:«Ərdəbil-Parsabad dəmiryol xəttinin vasitəsi ilə biz Azərbaycan Respublikasına, Rusiyaya və daha sonra Çinə çıxış əldə edəcəyik».

 

Onun sözlərinə əsasən, Ərdəbil əyalətindəki dəmiryolunun tikinti ilə bağlı « heç bir maliyyə problemi yoxdur».

 

Göründyü kimi vəziyyəti gərginləşən kimi Tehran hakimiyyəti ya hərbi manevrlər,  ya da Güney Azərbaycanın çeşidli şəhərlərində sosial-iqtisadi məsələlərə dair tədbirlər keçirir. Belə toplantılardan birincisi dünyaya, İran rejiminin özünə düşmən saydığı dövlətlərə güc nümayişidirsə, ikincisi hakimiyyətin Güney Azərbaycana ögey münasibət göstərmədiyini bu məsələ ilə bağlı etiraz edənləri sakitləşdirmək üçündür.

 

Hələ bu ilin yayında Təbrizdə Şərqi Azərbaycan sənaye, tircarət və mədən palatasının təşəbbüsü ilə «Sərmayə imakanları» mövzusunda 4 günlük 3-cü beynəlxalq toplantı keçirilmişdi. Yığıncağa İran ticarət palatası (bazirqani otaq), iqtisadi şurası təmsilçiləri yanaşı, əyalət icra başçısı Əhməd Əlirza Beygi də qatılmışdı.

 

Tədbirdə energetika, dağ-mədən sənayesi, kənd təsərrüfatı, sağlamlıq, şəhərsalma, nəqliyyat, turizm, azad ticarət sahəsi ilə bağlı layihələr dəyərləndirilmişdi. 

 

Bunun bir kampaniya olduğu heç kəsdə şübhə doğurmur. Həmin yığıncağın nəticəsi kimi bəlli oldu ki, Təbrizdə «analoqu» olmayan məscid tikiləcək. Halbuki şəhərdə ibadət etmək üçün yetətiincə, məscid mövcuddur. Bir neçə il öncə hakimiyyət  tarixi Ərk qalasını sökərək, yerində ibadət yeri tikmək istədiyini bildirmişdi. Onda yerli sakinlərin etirazı nəticəsində rejimin bu fitnəsinin qarşısı az da olsa alındı.

 

Əvəzində hakimyyət qalanın ətrfaının sökərək, namazqılınması üçün yer düzəltdi. Bu da tarixi abidənin uçma təhlükəsini artırmaqdadır.

 

Yol tikmək, körpü salmaq, ümumiyyətlə insanların daha yaxşı yaşaması üçün görülən işlər savabdan sayılır. Bu baxımdan məscid tikintisinə milyonlarla xərcələmək istəyən hakimiyyət Təbriz-Miyana dəmiryol tikintisini başa çatdırmaq üçün maliyyə vəsaitinin (büdcə) olmadığın bəyan edir.

 

Hələ bir neçə il öncə Şərqi İran tikinti və nəqliyyat infrastrukturun (zirsaxt, altyapı) inkişafı üzrə şirkətinin Azərbaycan əyalətindəki o vaxtkı təmsilçisi Həmid Əli Məhəmmədzadə demişdi ki, Təbriz-Miyana dəmiryolunun tikintisi xarici sərmayəçilərin iştirakı ilə başa çatdırılıcaq. 

 

Onun sözlərinə görə, ölkənin Ali İqtisadi Şurası bu layihənin gerçəkləşdirilməsi üçün xarici sərmayənin yatırımda iştirakını təmin etmək məqsədi ilə 740 milyon dollara yaxın vəsait ayırıb. Əcnəbi şirkətlərin bu laiyhədə iştirakı üçün yaxın gələcəkdə tender elan edilicək.

 

Üç il öncə  Təbriz-Miyana dəmiryol tikintisində inşaat işlərinin gedişatı barədə Şərqi Azərbaycan əyaləti icra hakimiyyətinin tikinti işləri üzrə müavini Məhəmməd Əşrəfniya İRNA-ya bildirmişdi ki, iki xətli Təbriz-Miyanan dəmiryol xətti tikintisinin başa çatması üçün 430 milyon dollara yaxın maliyyə vəsaiti lazımdır. Bu vəsaitin veriləcəyi təqdirdə üç ildən sonra qeyd etdiyimiz istiqamətdə dəmiryolu xətti istismara verilə bilər.

 

Əşrəfniyanın sözlərinə görə, Miyana –Təbriz dəmiryolunun uzunluğu 183 kilometrdir.  Bu tikinti başa çatdığı halda Tehrandan Təbrizədək olan yol 114 kilometr qısalar, həmin yol isə 5,5 saat qət olunar. Əyalətin icra hakimiyyəti iki öncə İslam Respublikası hökumətinə Miyana-Tehran dəmiryol xəttinin çəkilməsi üçün də təkilflər paketi də təqdim edib.Hələ bu təklifdən bir xəbər yoxdur.

 

Yerli mütəxəssislər hesab edir ki, bu layihənin gerçəkləşdirməsi Şərqi Azərbaycan üçün həm də strateji mahiyyət daşıyır. Çünki həmin yol vasitəsi ilə əyalətin iki əsas mərkəzi , Təbrizlə Miyana arasında əlaqə yarana bilər.

 

Rəsmilər yen vəd verərək, bildirir ki,  yaxın perspektivdə (çeşməndaz) Güney Azərbaycanın bu şəhərində ölkənin iri miqyaslı iqtisadi layihələrindən bir həyata keçirləcək. Bu şəhərdə qara və əlvan metallurgiya (felezkari) , avtomobil sənayesi, kənd təsərrüfatı maşınqayırma  zavodlarının (karxanələrinin) və s. sənaye müəssisələrinin tikiləcəyi planlaşdırılıb (tərhi tökülüb).

 

Xatıladaq ki, Miyana-Bostanova-Təbriz dəmiryol xəttinini tiknitisinə 2001-ci ildə başlanılıb. Amma maliyyə çatışmazlığı ucbatından işlər ləng gedib. Hazırda bütün işlərin 45 faizi görülüb. Mütəxəssislərin hesablamasına görə, bu layihəyə ildə 90 milyon dollara yaxın sərmayə qoyulmalıdır. Son iki ildə isə bu məbləğdən də az maliyyə vəsasiti ayrılıb.

 

Onu da yada salmaq istərdik ki, İran prezidenti Mahmud Əhmədinejadatın bu əyalətlərdə keçirdiyi hökumətin səyyar toplantıları zamanı bölgənin iqtisadi və s. İnkişafına diqqəti artıracağını boyun olmuşdu. 2006-cı ilin məlum may etiraz aksiyalarından sonra əlüstü Təbrizə səfər etmiş Əhmədinejad haqqında bəhs etdiyimiz tikintinin də adını çəkmişdi. İranda baş verənlərdən göründüyü kimi Azərbaycan əyalətləri İslam Respublikası rəhbərliyinin yadına işləri çətinə düşəndə, bir də seçkilər ərəfəsində yada düşür.

 

Təkcə, Təbriz-Miyana dəmiryolu xətti deyil, Miyana-Ərdəbil dəmiryolunun tiktintisi də düyünə düşüb. Ərdəbildən olan deputat (millət vəkili) Kazım Musəvi iki ay öncə «İRNA» -ya müsahibəsində bildirmişdi  ki, bu yolun tikintisinin 48 faizi yerinə yetirilib. O, bu inşaat sahəin də xarici sərmayənin cəlb edilməsinin vacibliyini vurğulamışdı.

 

Bu tikintinin başa çatdırılması üçün 300 milyon dollar tələb olunur.

 

Bunlarla yanaşı, Qəzvin-Rəşt-Ənzəli dəmiryolu xətti 5 ildən artıqdır yarımçıq saxlanılıb.

 

Təbriz-Zəncan dəmiryol xətti də bir neçə ildir ki, maliyyə vəsaiti gözləyir.

 

İran İslam Respublikası rəhbərliyinin Güney Azərbaycana ögey münasibətinə dair bu sayaq çox saylı örnəklər göstərmək olar. Ancaq hakimiyyət əməli işlərdənsə, daha çox vədlər verməklə özünü iş görmüş sayır.

 

Güney Azərbaycan şəhərlərindəki dəmiryol inşasına maliyyə vəsati tapmaq çətinlik çəkdiyini bəyan edən, Tehran hakimiyyət fars dilli sayılan böləgələrdəki eyni layihələrrin geçəkləşməsindən ötrü pulu asanıqla tapır.

 

Təbriz-Miyana dəmiryolu tikintisindən bir müddət sonra inşasına başlanılmış Tehran –Məşhəd dəmiryol xəttinin elektirikləşməsi artıq başa çatmaq üzrədir. Bu yolda işin davam etməsi üçün 800 milyon avro əlavə maliyyə vəsaiti tapıldı.

 

Asaluye-Buşəhr-Şiraz dəmiryol xəttinin tikintisi tam gücü ilə davam etməkdədir. Bu yolunu tikintisinə 700 milyon dollar maliyyə vəsaitinin xərcələnəcəyi planlaşdırılır. «İSNA»-nın məlumatına əsasən, bunun üçün maliyyə vəsaitinin bir hissəsini ölkənin neft nazirliyi ödəyəcək.

 

«İRİBnyus»-un xəbərinə görə, Fars əyalətinin icra başçısı Əhmədzadə yaxın günlərdə Şiraz - Bəndər-Abbas dəmiryolunun tikintisinə başlanılacaq. 12 miylyard dollarlıq bu layihənin 3 ilə başa çatacağı nəzərdə tutulub.

 

Dövlətin cari büdcəsində də Güney Azərbaycan şəhərlərinə çəkilən yolların maliyyələşməsinə dair bən yoxdur. Xuzistan əlyatəinin icra başçısı Hacızadə bildirib ki, bu il büdcədən üç dəmiryol xətti layihəsinin tiktintisinə maliyyə vəsaiti ayrılıb.

 

«İRİBnyus»-un məlumatına əsasən, o, deyib ki, bura Tehran-Xürrəmşəhr, İmam Xomeyni –Xuzistan, eləcə də bu limanı Fars və İsfahan əyalətləri ilə birləşdirəcək xətt aiddir.

 

İki ay öncə Ərdəbil-Miyana dəmiryolu üçün maliyyə vəsaiti tapılmırdı, birdən hansı  möcüzə baş verdi?təbii ki heç bir möcüzə olmayıb. Sadəcə olaraq, Tehran hakimiyyəti boş vəd vermək kimi əvvəlki adətindən canına qurtara bilmir. Ərdəbil səfərində İran rəsmilərinin dedikləri də bu «adətdən» doğur.

 

Sədrəddin Soltan