GünAz TV: Çin Xalq Respublikası (Cümhuriyyəti) ilə İran İslam Respublikası arasında son günlər əməkdaşlığın daha genişləndirilməsi atom-nüvə proqramına görə Tehran hakimiyyətinə tətbiq edilən beynəlxalq sanksiyalar (təhrimlər)  fonunda (zəminə) bir az təəccüblü görünə bilər.Çünki həmin sanksiyaların hamısına rəsmi Pekin dəstək verib.

Ötən həftənin sonunda bu təzadlı siyasi-ideoloji rejimlərin rəsmiləri görüşüb,yeni iqtisadi müqavilə imzalayıb.

Baş verənləri dəyərləndirməzdən öncə iki dövlət arasında son görüş və müqavilələr haqda məlumat vermək istərdik.

İranla Çin arasında iqtisadi əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi qrupunun başçısı Hüseyn Kaheri bildirib ki, 20 ilə ərzində (1991-2011) iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi 200 milyon dollardan 30 milyard dollaradək artıb. Qeyri-neft sahəsində isə əlaqələr 27 dəfə artaraq, 1998-ci ildə 170 milyon dolardan, 2010-cu ildə 575 milyon dollaradək yüksəlib. 

«MIGnews»-un məlumatına əsasən, tərəflər arasında imzalanmış bir sıra müqavilə tərəflərin siyasi və iqtisadi məsələlərdə də müəyyən razılığın əldə edilməsindən xəbər verir.

Ötən həftə Çin Kommunist Partiyası Siyasi Komitəsinin üzvü və partiyanın Mərkəzi nizam-intizam komissiyasının  katibi He Qotsian Tehrana səfər edərək, İran prezidenti Mahmud Əhmədinejadla görüşüb. 

İki ölkə arasında diplomatik münasibət 1971-ci ildən bəri qurulub və bu əlaqələrr artan xətt üzrə inkişaf etməkdədir.Bu il həmin münasibətlərin qurulmasının 40 illiyi tamam olur. Katib bildirib ki, ölkəsi ikitərəfli dostluq və qarşılıqı əməkdaşlığı dərinləşdirib inkişaf etdirmək niyyətindədir.

İran prezidenti də  bir sıra sahələr üzrə Çinlə bağladıqları müqavilədən, onun tərəflər üçün önəmindən danışıb. 

«İRNA»-nın məlumatına görə, bu görüşün nəticəsi kimi tərəflər arasında iqtisadi əməkdaşlıq üzrə  4 milyard dollarlıq anlaşma imzalanıb.Bu sənədlər paketinə bir sıra məsələlər daxildir. Çin şirkətləri İrandan xrom idxal etməklə yanaşı, neft də alacaqlar.

M.Əhmədinejad deyib ki, Pekinlə Tehran ticarət dövriyyəsini 100 milyard dollardək artıra bilər.Onun sözlərinə görə, iki ölkə arsında texnologiya, energetika, kosmik (fəza) araşdırmalar və turizm sahəsində mübadilə buna imkan verir.

Mərasimdə iştirak edən Çinin İrandakı səfiri Yui Xuananın vurğulayıb ki, ötən il ticarət dövriyyəsi 30 milyard təşikl edibsə, cari il bu rəqəm 40 milyard dollar ola bilər. Çünki bu ilin ilk 4 ayında tərəflər arasında sərmayə qoyuluşu 50 faiz artıb. O, Rusiya ilə ölkəsi arasında olan dövriyyəni xatarladaraq, deyib ki, çeşidli dəyərləndirrməyə əsasən, Rusiya ilə ticarət dövriyyəsi 60 milyard dollar təşkil edib. Bura Çində gündə istehlak edilən 12 faiz neft də daxildir.

İran-Çin birgə tiarət palatasının başçısı Əsgərövladi isə tərəflər arasında ticarət dövriyyəsini bu il 70 milyard dollaradək qaldırmağı planlaşdırdıqlarını söyləyib. O, əlavə edib ki, Birləşmiş Ərəb Əmirliyi ilə ölkəsi arasında olan ticarət dövriyyəsi 16 milyard dollar təkiş edir, bununsa 7 milyard dolları Çin mallarının payına düşür.

Bu sayaq rəqəmləri çoxladıb, sizləri yormaq istəmirik. Sadəcə, olaraq, bu iki dövlət arasında iqtisadi əməkdaşlıqla bağlı müəyən təsəvvür yaratmaq istədik.

Məqsədimiz allahsız bir reijm, Pekindəki kommunist rejimilə, özünü «müsəlman dünyasının lideri və məzlumaların himayəçsi» sayan Tehran hakimiyyəti arasında əlaqələrin belə inkişafı «qarının qardaşdan yaxın» olduğunu bir daha təsdiqləyir.

Ötən ay İslam Respublikasının prezidenti M.Əhmədinejad pakistanlı həmkarı Asfi Əli Zərdari ilə İran təbii qazının Pakinstandan keçib,Çinə ötürülməsini müzakirə edərəkən, demişdi:«Birlik,qardaşlıq və həmrəyliyin mənbəyi islam dövlətlərinin yenilməz vacib dəyərlərindədir».

Bu sözlərin arxasında islamdan savayı başqa mətləblərin olduğu İslam Respublikası rəhbərliyinin əməllərində görünməkdədir.

Tehranla  Pekin arasında son əlaqələr iki önəmli olaydan sonra baş verib. Ötən həftə ABŞ (Amerika Birləşmiş Ştatları) prezidenti Barak Obama tibetlilərin lideri Dalay Lamanı qəbul edərkən, bildirib ki, rəsmii Vaşinqton tibetlilərin milli – mədəni haqlarının təmin olunmasını dəstəkləyəcək.

Bu görüşdən öncə, rəsmi Pekin Ağ evdən bu görüşü keçirməməyi istəmişdi. Çin etirazına baxmayaraq, həmin görüşün baş tutacağını bildiyindən lap ABŞ-ın (Amerika Birləşmiş Ştatları) acığına İranla sanksiya tətbiq edilən sahələr üzrə əlaqələri genişləndirəcyi haqda müqavilələr imzalayıb. Pekinin bu hərəkətini həm də Qərbə qarşı çımaq kimi də dəyərləndirmək olar.

Tehran isə bu durumdan tez yararlanmaq qərarına gəlib.Amma o da bir məsələni görməzliyə vurub. Fələstin, Livan (Lübnan), Suriya,Bəhreynə görə bölgəni qarışdırmaqdan çəkinməyən Tehran hakimiyyəti Çində müsəlman uyğurların haqqının tapdanmasını görə bilmir.

Çin rəsmsi Tehranı tərk edən bir gün sonra ölkənin Sinçzyan-Uyqur muxtar bölgəsinin Xotan şəhərində  baş verən qarşıdurma zamanı 20 nəfərdən çox uyğur müsəlman həlak olub. Son on illər ərzində mərkəzi hakimiyyət ora çoxlu sayda çinli, haan köçürüb. Gəlmələr orada ağalıq edərək, yerli uyğurları sıxışıdırır. Onlar da bu davranışa qarşı etiraz edir.

Tehran hakimiyyəti isə indiyə kimi bu məsələyə heç bir səviyyədə münasibə bildirməyib. Ağ ev isə baş verənlərə dəfələrlə münasibətini açılayıb. Onda belə nəticəyə gəlmək olar ki,  müsəlmanların ən yaxşı hamisi İran İslam Respublikası deyil, ABŞ-dır. Habelə bir daha bəlli olur ki, Tehran hakimiyyəti Orta Şərqdə islam adından da alver edir. Yaxud başqa bir qənaət. İran İslam Respublikası müsəlman türklərin düşmənidir. Axı, o,Azərbaycan torpaqlarını işğal etmiş,  təcavüzkar kimi tanıdığı Ermənistanla da çox isti münasibət saxlayır. Hərtərəfli əməkdaşlığı genişləndirir.

Son zamanlar Suriyada baş verənlərə münasibətdə də İran rəsmiləri Türkiyəni hədələməkdədirlər.

İran İnqilab Keşikçiləri Qvardiyasının  (“sepah”) orqanında, “Sobhesadeq” həftəliyndə  iyulun 18-də dərc edilən bir yazıda Suriya ilə bağlı apardığı siyasətə görə Türkiyəyə xəbərdarlıq olunub.

Rza Gərmabdəri adlı müəllif “İranın Suriya ilə bağlı ciddi mövqeyi” başlıqlı yazısında bildirib ki, Türkiyə İranı seçim qarşısında qoymamalıdır, çünki İran iki ölkədən birini seçmək məcburiyyətində qalsa, Türkiyəni yox, Suriyanı seçəcək: “Əgər Türkiyə rəsmiləri çoxlu çaxnaşmaya gətirib çıxaracaq hazırkı siyasətin davam etdirilməsində israrlı olsalar, bunun nəticəsində isə İran Türkiyə ilə Suriyadan birini seçmək məcburiyyətində qalsa, strateji mənafe məntiqi İranı Suriyaya doğru sövq etdirəcək. Yaxısı budur ki, Türkiyə rəsmiləri İran üçün önəm daşıyan bu məsələni dərk etsinlər, ağıllı bir siyasət yürüdərək İranı seçim etmək məcburiyyətində qoymasınlar».

Yeri gəlmişkən Uyğur Respublikası haqda qısa məlumatı diqqətinizə çatdırmaq istərdik.

Doğu Türküstan Orta Asiyanın orta hissəsində yerləşən  böyük Türkistanın şərq hissəsidr. 1949-cu ildən bu yana Çin Xalq Respublikasının siyasi və iqtisadi idarəsi altındadır.

Coğrafi mövqeyi: Doğu Türküstan, Türküstanın bir parçasıdır. Türküstan, qərbdə Xəzər dənizindən, şərqdə Altay və Qızıl dağlara; cənubda Xorasandan, Qaraqum dağlarından, şimalda Ural Dağları ilə Sibirə qədər uzanmaqdadır.

Doğu Türküstan- Türküstanın şərqində və Asiya qitəsinin tam ortasındadır. Cənubda Pakistan, Hindistan, Kəşmir və Tibet, cənub-qərb və qərbdə Əfqanıstan , Qərbi Türküstan, şimalda Sibir və nəhayət şərq və şimal-şərqdə Çin və Monqolustanla həmsərhəddir.

Hazırda Doğu Türküstanın sahəsi 1,65 mln kv. km.-dir.Əvvəllər bu 1,82 mln kv km olub.

Doğu Türküstan üç böyük bölgəyə ayrılılıb:

1. Cunqarya Hövzəsi - çöl iqlimli sahədir. Urumçi, Külçə və Qaramay bu bölgədədir.

2. Tanrı Dağları- dağlıq bölgədir. Ən yüksək təpəsi Xan Tanrı təpəsidir (7.300 metr). Turfan Hövzəsi də bu bölgədədir. Yanan Dağlar, Tanrı Dağlarının silsiləsində quraq bir, aşınmış, qırmızı qumdaşlı təpələrdir.

3. Əkinçilik Hövzəsi- adını Əkinçilik çayından alıb,yüksək dağlarla əhatə olunmuş çuxurdur. Ən alçaq yeri dəniz səviyyəsindən 800 metr yüksəkdədir. Bu bölgənin böyük qisimi Təkləməkan Səhrası,çölü ilə əhatə edilib. Əkinçilik çayının  bir qolu Kaşgar Dərya, Yarkent Dərya, Hotan Dərya və Əksi ilə birlikdə Çerçen Dərya, Qaraburan gölünə tökülür. Əkinçilik Çayının başqa  qolu Qurukdərya isə Lob Çuxuruna axır.

Rəsmi məlumatlara görə bölgə əhalisinin sayı 18,62 milyondur

Ən böyük şəhərləri : Urumçu, Qaşqar, Yarkənd,Xotan, Əksi, Üçturfan, Qumul, Altay,Külçə, Urumçi, Kaşgar, Yarkent, Hotan, Əksi, Uçturfan, Kumul, Altay, Gulca və Turfan.

Din: İslam. Rəsmi dili: uyğurca.Bölgə dili: qırğız və çincə.

Sədrəddin Soltan