Güntay Gəncalp Faxtə Zəmaninin şəxsiyəti üzərinə - Faxtə xanımın səsi dünyanın hər yerində eşidilir. Özəlliklə Azərbaycanın şəhərlərində Faxtə xanım milli şərəfin, milli azadlıq fəryadlarının xaricdəki duyurucusu olmuşdur. Milli həyatımızda, milli tariximizdə belə qadın şəxsiyətlərin yetişməsini necə izah etmək olar? - Elə işlər var ki, onu kişilər qadınlar kimi edə bilməzlər. Məsələn insan haqları kimi anlayışların yolunda mübarizə aparmaq bunlardan biridir. Bu sahədə qadınların edə biləcəyi işlər daha təsirli olur. Çünkü qadın bir anadır. Analar əzabla dünyaya evlad gətirir və onları böyüdürlər. Böyütdükləri bu insanın haqqına analar qədər sayqı duyan ola bilməz sanıram. Ancaq bunlar işin içgüdüsəl (instinktiv) tərəfidir. Bir də bu işə bilinclı olaraq qatılma söz konusudur. Qadınların özgülük savaşlarına qatılmaları bu hərəkətə estetik boyut qazandırır. İçgüdəsəlliklə bilincli davranış birləşdiyində Faxtə xanım kimi şəxsiyətlərin uluslararası arenada meydana çıxmasına tanıq oluruq. Yəni evladsevərlik insana özgü bir şey deyildir. Bütün canlılar evladlarını sevər, onları qorumaq üçün canlarını təhlükəyə soxarlar. Məslən bir qarğanın yuvasına yanaşsanız, o qorxaq qarğa bir savaşçı kimi öz yuvasını qoruyacaqdır. Ya da bəlkə görmüş olarsınız, bir toyuğa “kiş!” dediyinizdə qorxusundan tullanıb qaçar. Ancaq o toyuq yavrularını dünyaya gətirdiyi zaman artıq “Kiş!”lərdən qorxmaz. Tam tərsinə yavru cücələrini qorumaq üçün “kiş!” söyləyənin üzərinə hücum edər, həm də etiraz səsləri çıxararaq. Yəni bütün canlılarda analıq, qadınlığı öncə bir savunucuya və sonra da bir savaşçıya çevirir. Bu açıdan evladsevərlik və evladqoruma instinkitiv bir hadisədir. Ancaq bu instinktiv olay böyük insani və əxlaqi ideallarla tərkib tapdığında bilinc planına daşınır. Faxtə xanım Zəmani də bu hadisə baş vermişdir. Yəni o, öz vicdanına öz millətinin haqqını qoruma missionunu yükləmişdir. - Faxtə Zəmani ölkə içində olsaydı eyni missionu yürüdə bilərdimi? - Faxtə Zamani və Şəhnaz Qülami əslində eyni amacı öz nəfslərində, öz vicdanlarında inanclaşdırmışlar. Yəni Faxtə Zamani, Şəhnaz Qülami timsalında İranda zindandadır. Yəni Şəhnaz Qülaminin timsalında Faxtə Zəmaninin inacları, milli azadlıq fəlsəfəsi həbs edilmişdir. Zatən Faxtə Zəmani kimi karakterləri üzən, narahat edən məsələ də budur. Faxtə Zəmani, Şəhnaz Qülami, Abbas Lesani kimi şəxsiyətlərimizin çəkdiyi əzabları hissən və ruhən yaşamasaydı bu qədər aktiv olmazdı. Onu bu mübarizəyə çəkən səbəb də budur. O, millətinin çəkdiyi əziyətləri, əzabları öz vicdanında yaşayır. Ona görə də kimsənin alqışına, təqdirinə ehtiyacı olmadan bu işləri təmənnasız olaraq edir. Nədən? Çünkü bu tip karakterlər özlərini bir missionun adamı sayarlar. Tarixə anlam qazandıran bu kimi insanlardır, yoxsa həyatın bir anlamı qalmazdı. - Bu tip karakterlərin ortaya çıxışı hər zaman olmur. Bu karakterlərin ruh halları haqqında nələr söyləyə bilərsiniz? - Gəncliyimdə çox roman oxuyardım. Oxuduğum romanlardan da bəzi cümlələri yaddaş dəftərimə yazardım. Düşüncə və duyğu dünyamı dərindən təsirləndirənlərdən biri də Romən Rolan adlı fransız yazıçı olmuşdur. Rolanın, Bethovənin həyatı əsasında yazdığı “Jan Kristof” adlı romanından çox gözəl bir cümləni xatırlayıram. Deyir ki, “Görəndə ki, sənin dərdlərini ağlayacaq iki göz var, düşünürsən ki, həyat çəkilən əzablara, əziyətlərə dəyər.” Mən əminəm ki, Güney Azərbaycanda məmurlar gəlib bizim milli fəalları yaxalayıb zindana apardıqlarında, bu milli fəalların ağlında ilk olaraq bu fikir yaranır ki, “mənim əzablarıma ağlayacaq Faxtə Zəmani var, mübarizə etməyə, müqavimət göstərməyə dəyər.” Ona görə də Faxtə Zəmani millətimizin ən nəcib və şərif duyğuları ilə özdeşləşmişdir. Mən əminəm ki, tutuqlananlar üçün Faxtə Zəmani öz iç dünyasında ağlamış da. Ancaq bilirsiniz, Füzuli deyir ki, ağlamaq və bu ağlamaqla da güclənmək yalnızlıqda olur. Biz Faxtə Zəmanini gerçək anlamı ilə bir savaşçı kimi görürük. Bizi sevindirən, bizə qürur verən də elə budur. - Faxtə Zəmaninin davranışları haqqında nə düşünürsünüz? - Çox yaxşı sual soruşdunuz. Çünkü bir fenomeni ələ alıb araşdırdığımızda onu “bilgi, davranış və hədəf” olaraq bir bütün şəklində incələməliyik. Faxtə Zəmaninin politik və sosial davranışlarını bu bağlamda incələmək gərəkir. Mən onun söhbətlərinə çox qulaq asmışam. Həm də onu tanımaq və səsli davranışları haqqında bilgilənmək üçün özəlliklə diqətlə dinləmişəm. GÜNAZ TV-dəki söhbətlərini heç qaçırmadan izlədim. Bir şey təsbit etdim: “Faxtə xanımda çox böyük özünə güvən, özünə inam duyğusu var.” Bu, uluslar arası arenada etkili davranmaq üçün bir şəxsiyətə lazım olan önəmli etkəndir. Faxtə Zəmaninin özünə güvəni bir neçə amildən qaynaqlana bilər: 1. Apardığı mübarizənin haqlı olduğundan qaynaqlana bilər. 2. Daxildə mübarizə aparıb zindana düşən insanların etiqadlarına möhkəm bir ehtiram duyğusundan qaynaqlana bilər. 3. Bu milli mübarizədə özünün də bir missionun adamı olmasının şüurunda olmasından qaynaqlana bilər. Və bu kimi bir çox səbəblərdən onun özgüvəni qaynaqlana bilər. - Onun davranışları ilə inancı arasındakı uyumla bağlı anlada biləcəyiniz bir şey varmı? - Söhbətlərində mövzuyla bağlı çox uyğun sözlər seçir. Nitq qabiliyəti yaxşıdır. Anlatdığı mövzuyla bağlı ən uyğun sözləri seçməsi onun nitqini daha təsirli duruma gətirir. Sanki 30 ildir bu işlə məşğul olan bir adam kimi davranır. Yəni davranışlar və danışıq metodu onu çox təcrübəli bir insan kimi göstərir. Bunlar çox önəmlidir. Bu saydıqlarım bizim milli hərəkətə müsbət təsir göstərir. Çünkü xalqda bu hərəkətə inam yaranır. Millət görür ki, bu hərəkət çox önəmli şəxsiyətlər və kadrlar yetişdirmiş. Əlbəttə bunların hamısını Onun təcrübi yolla öyrəndiyini sanmıram. Bəzi özəlliklər ailə mühitindən və soydan gəlir. - Soydan gəlmə özəlliklər nələrdir məsəla? - İnsanın maddı və mənəvi varlığı iki amilin nəticəsidir: 1. Vərasət. 2. Mühit. Bəzi məziyətlər soydan gəlmədir. bu soydan gələnləri fərd öz fərdi və ictimai həyatında qazandığı bilgilərlə və sosial münasibətlərlə gəlişdirir, üzə çıxarır. Yoxsa insanın öz fitrətində faydalı olma duyğusu olmazsa, sadəcə öyrənmələrlə böyük bir missionun adamı olmaq mümkün olmaz. Məncə Faxtə xanım da ailə kültüründən, əcdadından elə mənəvi miraslar öz fitrətində daşıyır ki, bu, onu yararlı insan olmağa sövq edir. Yəni fitrətdə olanla zehni bilgilər və dəyərlər birləşdiyində insanın yararlı olma imkanları daha da artır. Artıq hər kəsin çox sayqı duyduğu Faxtə xanım Zəmaniyə başarılar və can sağlığı diləyəlim.