Bir gedişin anatomiyası Mayis ƏLİZADƏ Telefonda səsi gümrah gəlirdi. - Hocam, deyəsən, bir şeylər olub. - Bəli, qardaşım. İndi məzuniyyətdəyəm. Qayıdan kimi danışarıq. Türk Tarix Qurumunun başqanı, professor Yusuf Halaçoğlunun işdən çıxarılması xəbərini alandan 4 saat sonra onunla danışa bildim. Təfərrüata girməyimiz, əlbəttə, mümkün olmadı. Ancaq dünyanın bu vaxtında - bir tərəfdən, prezident Gülün İrəvandakı futbol matçına dəvət aldığı, Sarkisyanın Ankaraya “zeytun budaqları” uzatdığı, XİN-in yüksək rütbəli məmurlarının ermənilərlə gizli müzakirələrdə “qaza basdığı”, Əli Babacanın Qarabağın işğalını dilə gətirməyərək “iki ölkə arasındakı münasibətlərin dialoq yolu ilə həlli tərəfdarı” olduqlarını vurğuladığı; digər tərəfdən, “Əgər Ermənistanla sərhədləri açmaq sizə ticarət üçün lazımdırsa, alın sizə ticarət” mesajı daşıyan təyyarəni Bakıdan birbaşa Qarsa uçurtması və yenə Azərbaycanın göstərdiyi fədakarlıqlar nəticəsində Qars-Axalkələk-Tiflis-Bakı dəmiryolunun ilk mərhələsinin açıldığı bir dönəmdə professor Halaçoğlunun “erməni məsələləri” ilə bağlı rəsmi siyasətin formalaşmasında çox böyük rolu olan Türk Tarix Qurumunun sədri vəzifəsindən uzaqlaşdırılmasını birmənalı qarşılamaq mümkün deyil. Bir ay qabaq APA-ya verdiyi açıqlamada başçısı olduğu qurumun ortaya qoyduğu dəlil-sübutların “erməniləri küncə sıxışdırdığını və getdikləri yolun səhv olduğunu İrəvanın gec-tez anlayacağını” vurğulamışdı. Serj Sarkisyanın son təkliflərinə, Daniel Fridin Türkiyə ilə sərhədi açmaq üçün İrəvana müraciətinə, həmişə olduğu kimi, təmkinli yanaşmış və Türkiyənin haqlı mövqeyinin getdikcə gücləndiyindən bəhs etmişdi. Və həmişə olduğu kimi, Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması üçün birinci şərtin Qarabağın işğaldan azad edilməsi olduğunu bildirmişdi... Professor Yusuf Halaçoğlunu 1991-ci ildən tanıyıram. O ilin iyununda məmləkətə gələn Türk Tarix Qurumu heyətində professor Fəxrəddin Kırzıoğlu (masamın üstündə “Qars vilayəti və ətrafında erməni zülmü (1918-1920)” kitabı var), professor Əbdülhaluk Çay və professor Halaçoğlu ilə yaxınlığımız olmuş, Bakıda bir neçə gün gəzəndən sonra Gəncəyə getmişdik. 93-cü ilin payızında İstanbulda görüşəndə Mərmərə Universitetinin professoru idi. “Bir neçə gündən sonra Ankaraya gedirəm - məni Türk Tarix Qurumunun sədri vəzifəsinə təyin etdilər”. Tarix Qurumunda səmərəli işlərə imza atan professor Halaçoğlunu Türkiyə qondarma “erməni soyqırımı” iddiaları Ankaranın başını ciddi şəkildə ağrıdandan sonra tanımağa başladı. O, Türk Tarix Qurumundakı bir neçə əməkdaşla soyqırım böhtanlarına qarşı ciddi şəkildə mübarizə aparmağa qərar vermişdi. 2005-ci ilin fevralında görüşmək üçün Türk Tarix Qurumuna gedəndə “Səndən qabaq “Reuters” və bir çox başqa əcnəbi media nümayəndəsi görüş istəmişdi. Ancaq köhnə dostluq və əlbəttə ki, qardaşlıq hər şeyə üstün gəldi” - dedi. Yenə 91-ci ilin Bakısını və Gəncəsini xatırladıq. İki saatlıq söhbətimizi dörd gün “Azadlıq” radiosunda verdim. “Ermənilərin qabağına çox ciddi şərtlər qoymuşuq - bunlardan qaça bilməzlər. Onların iddialarını araşdırmaq üçün iki ölkə tarixçilərinin daxil olacağı komissiya qurulmasını təklif etmişəm. Baş nazirə demişəm ki, o da belə bir təkliflə çıxış etsin. Ermənilər mənə güvənmədiklərini deyirlər. Onların mənə güvənməsinə nə ehtiyac var - mən onlarla şirkət yaradıb ticarətə girmirəm ki? Burada yalnız sənədlər danışacaq. Bizim bu işdən çəkinməyimizə heç bir səbəb yoxdur”. Professor Halaçoğlunun özünə bu qədər arxayın olması xarici işlər naziri Abdullah Gülün 13 aprel 2005-ci ildə Məclisdəki çıxışında “Türkiyə “soyqırım” böhtanlarını qəbul etməyəcək. Biz özümüzdən əminik. Arxivlərimiz hamıya açıqdır - hər kəs gəlib istədiyi sənədlə tanış ola bilər” hayqırtısının təməlini təşkil edəcəkdi. Baş nazir Ərdoğan isə Türk Tarix Qurumu və Dövlət Arxivləri İdarəsinin verdiyi güvən sayəsində Ermənistanın dövlət başçısına “Tarixi hadisələri araşdırmaq üçün müştərək komissiya qurmağı” tərəddüdsüz şəkildə təklif edəcəkdi. Bu addımlar Türkiyənin mövqeyinin güclənməsində dönüş nöqtəsi olacaq, professor Halaçoğlu isə erməni diasporasının hədəfi halına gələcəkdi. 2005-ci ilin yayında İsveçrə məhkəməsi Doğu Perinçək və Halaçoğlu haqqında ölkəyə gələn kimi həbs edilməsinə hökm vermişdi. Perinçək İsveçrəyə gedərək 3 ay həbs cəzası aldı - ancaq Halaçoğlunun İsveçrəyə yolu düşmədi. 2007-ci il aprelin 1-də Bakıdan qayıdanda İstanbul aeroportunda 3 saat söhbət etmişdik. “Brüsselə gədəndə səfirliyimiz məni VİP salonundan qarşıladı. Diplomatik nömrəli maşında polis eskortunun müşayiətində gəzirdim. Bu, məni çox məmnun etmişdi - nəhayət, biz də öz ziyalımıza sahib çıxırıq”. 1915-ci ildə müsəlmanlığı qəbul edən ermənilər barədə “aramızda qalması” şərti ilə bəzi şeylər demişdi. Mənim “Ermənilikdən dönən 95 min adam Türkiyəni tərk etdi, yoxsa burada qaldı?” sualıma “Az hissəsi tərk etdi” deyə cavab vermişdi. Türk Tarix Qurumu vasitəsi və şəxsi təşəbbüsü ilə gördüyü işlər barədə söhbətini dinləyərkən siyasətə girib-girməyəcəyini soruşmuşdum: “Əgər siyasətə girsəm, Türk ölkələri ilə münasibətlərə cavabdeh nazir olaram. Təbii ki, hər şeydən çox Qarabağın erməni işğalından azad olması üçün çalışaram. Qarabağ torpağı hamımızın namusudur” demişdi. Serj Sarkisyanın Ermənistan dövlət başçısı seçilməsindən sonra Türkiyə-Ermənistan münasibətlərində diqqəti cəlb edən gəlişmələr oldu. 1 ay qabaq Astanada A.Gülü İrəvana Ermənistan-Türkiyə futbol oyununa baxmağa dəvət edən Sarkisyan daha sonra “Wall Street Journal” da iki ölkə arasındakı münasibətlərin normallaşdırılması üçün müəyyən addımlar ata biləcəklərinə işarə etdi. Bunun dalınca iki ölkənin yüksək rütbəli diplomatlarının Cenevrədə gizli görüşdükləri meydana çıxdı - nazir Babacan bu görüşlərin davam edəcəyini bildirdi. Türkiyə ilə Ermənistan arasında münasibətlər yaradılması və Qarsdakı sərhəd məntəqəsinin açılması üçün (iki ölkə arasındakı hava dəhlizi onsuz da açıqdır - İrəvandan İstanbula həftədə 4 təyyarə uçur) xüsusilə AB ilk addımı Ankaranın atmasını tələb edir. Bunlardan biri Avropa Parlamentinin “Tələt Paşa Hərəkatı”nın ləğv edilməsi ilə bağlı qəbul etdiyi qərardır. Bu qərarda Ərdoğan hökumətindən “Avropanı narahat edən Tələt Paşa Hərəkatı”nın ləğv edilməsi istənilir. “Ergenekon” əməliyyatı çərçivəsində aparılan ibtidai istintaqda “Tələt Paşa Hərəkatı” liderlərinin əksəriyyətinin həbs edildiyini görürük. Hərəkatın Məşvərət Şurasının sədri, Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətinin birinci prezidenti Rauf Denktaş aparılan əməliyyatlarda onun da həbs ədilə biləcəyindən zarafatla da olsa, danışır. Əgər Serj Sarkisyanın ABŞ-dan dəstəklənən yumşalma təkliflərinin həyata keçirilmə ehtimalı güclüdürsə, demək, iki ölkə arasındakı münasibətlərə və xüsusilə qondarma “soyqırım” iddialarına radikal-inkarçı prizmadan baxanların hamısının yolun üstündən təmizlənməsi lazımdır. Professor Halaçoğlunun Türk Tarix Qurumunun sədri vəzifəsindən uzaqlaşdırılmasına bu prizmadan baxmağın heç də yanlış olmayacağını düşünürəm. Bu, prezident Gülün 6 sentyabrda İrəvanda olması üçün cızılan ssenarinin bir parçası ola bilər. Ankara ilə İrəvan arasında münasibətlər yaradılması üçün ciddi konsensuslara ehtiyac olacaq - professor Halaçoğlu isə Azərbaycanı və Türkiyəni məmnun etməyəcək konsensuslara qətiyyən isti baxan bir adam deyil. Və bu prosesin Türkiyə-Ermənistan sərhədlərinin açılmasına qədər gedib-çıxa biləcəyini düşünmək də səhv olmayacaqdır – mənim müşahidələrim bu tezisimi ciddi şəkildə dəstəkləyir. Türkiyə Ermənistan ilə sərhədlərini nə vaxt qapatdı, bilirsinizmi? 1993-cü il aprelin 4-də. Özal sağ idi, Dəmirəl hökumətdə idi. Ermənilər Kəlbəcəri işğal edəndə prezident Elçibəy oradakı əhalini çox ciddi bir neçə səbəbə görə bölgədən çıxarmaq üçün Ankaradan 4 vertolyot istəmiş, fəqət rədd cavabı almışdı. TRT müxbirinin “Türkiyədən istədiyiniz bir şey varmı?” sualına mərhum Elçibəy “Türkiyə əhalini atəş bölgəsindən çıxarmaq üçün mənə 4 vertolyot vermədisə, Türkiyədən nə istəyə bilərəm ki? Allah Türkiyənin köməyi olsun!” deyə cavab vermişdi. Bundan sonra Dəmirəl hökumətinin sözçüsü Akın Gönən “Azərbaycan torpaqlarını işğal etdiyinə görə” Türkiyədən Ermənistana gədən bütün yolların bağlandığını açıqlamışdı. Yəni Ermənistanla sərhədlərin bağlanmasının səbəbi torpaqlarımızın ermənilər tərəfindən işğalı idi. Bu işğala son qoyulmadan Türkiyənin Ermənistan sərhədlərini açması öz-özünü inkar olmazmı? Azərbaycanın ən qısa müddətdə professor Yusuf Halaçoğlunu Bakıya dəvət edərək, qondarma “erməni soyqırımı” iddialarına qarşı mübarizəsini davam etdirməsi üçün ona hər cür şərait yaratmasını arzu edərdim... LENT.AZ