GünAz TV: İran hakimiyyəti bölgədə yalınz İsraillə deyil, Səudiyyə Ərəbistanı krallığı ilə də özünə məxsus şəkildə yarışır.

Yəhudi dövləti ilə bölgədə ərəb olmayanlardan biri kimi hegemonluq uğrunda mübarizə aparırsa, səudilərlə isə həm də  neft hasilatı məsələsində ixtilafdadır.

«The Wall Street Journal»-ın məlumatına əsasən, kralı ailəsi təmsilçisi bildirib ki, əgər Tehran hərbi məqsədli nüvə proqramını dayandırmazsa, o zaman Səudiyyə Ərəbistanı İranı neft bazarından sıxışdırıb çıxracaq.

Əvvəllər kralığın ABŞ (Amerika Birləşmiş Ştatları) və Britaniyada səfiri olmuş şahzadə Türki əl –Feysal, eləcə də səudilərin kəşfiyyat orqanının rəhbərləri London yaxılığında Brtaniyanın Hərbi Hava Qüvvələri bazasında amerrikalı və britaniyalı hərbçilər qarşısında çıxışı zamanı bunları söyləyib.

Şahzadənin sözlərinə görə, İranın «Axilles dabanıl» neft sahəsidir və bundan Tehrana qarşı təzyiqləri artırmaqda yaralanmaq lazımdır.

Türki əl – Feysal qeyd edib ki, İran Yaxın Şərq dövlətlərinin, İraq, Bəhreyn, Livan (Lübnan), hətta Səudiyyə Ərəbsitanın daxili işinə durmadan qarışır. Keçmiş səfir Tehranın bu sayaq davranışına qarşı Ər-Riyadın gələcəkdə də müqavimət göstərəcəyini, eləcə də müstəqil dövlətlərin iç işlərinə belə müdaxilələrin yolverilməzliyini vurğulayıb.

O, söyləyib ki, Səudiyyə Ərəbistanı dünyanın aparıcı neft ixracatçısıdır : «İran ixracatı istənilən həcmdə azaldarsa, o  halda biz bunu kompensasiya (cübran) edə bilərik. Ona görə də «qara qızıl» satışından gələn gəlirdən Tehran hakimiyyətini məhrum etmək üçün sanksiyaları (təhrimləri) kəskinləşdirmək lazımdır».

Yeri gəlmişkən. Səudiyyə Ərəbistanı dünyada neft ixracına görə birinci yerdə İran isə dördüncüdür.Son aylar OPEK-də biri-birinə qarşı olan iki qrupp yaranıb.Onlardan birinə Ər-Riyad o birinə isə Tehran başçılıq etməkdədir.

Hələ bir müddət öncə, Liviyaya (Libiyə) qarşı hərbi əməliyyatlar başlayanda, belə hesab edirlər ki, bu hal neftin daha rekord həddə bahalaşacağına səbəb ola bilər. Yaranacaq vəziyyət isə dünya iqtisadiyyatında böhranın yaranması ilə nəticələnər.Düzdür, ikinci hal,yəni  dünya iqtisadiyyatında yeni böhranın başlayacağı ehtimal böyük olsa da, neftin bu vəziyyətlə müqayisədə elə də bahalaşmadığının şahidi olmaqdayıq.

Bir nneçə ay öncə, dünya neftinin böyük bir hissəsini ixrac edən Səudiyyə Ərəbistanı «qara qızıl»ın hasilatını və  bazara çıxarılan həcmini və artırıb. Tehran hakimiyyəti isə səudilərin bu addımını «tələsik qərar» kimi dəyərləndirib.

Onda OPEK-ə cari ildən sədrlik edən İranın keçmiş neft naziri Məsud Mirkazımi məsələyə belə münasibət bildirmişdi : «Neft ixrac edən dövlətlərin hasilatı artırmasına elə bir ehtiyac yoxdur».

Onun sözlərinə görə, Liviyadan tədarük olunan «qara qızıl» azaldığından, Səudiyyə Ərəbistanı istehsalı artırıb. Keçmiş nazir Ər-Riyadı birtərəfli qaydada qəbul etdiyi bu qərardan əl çəkməyə çağırmışdı : «Hazırda dünyanın  bazarında neft qıtlığı müşahidə edilmir. Əksinə, neft və neft məhsullarının ehtiyatı  son 5 ildə ən yüksək həddədir».

İki dövlət arasında münasibətin gərginliyri yalnız xam neftin ixracı ilə bitmir. Tehran hakimiyyəti dünya müsəlmanlarının, özəlliklə şiələrin hamisi kimi çıxış etməyə çalışdığı halda, səudilər də özünü ərəblərin eləcə də İranını əksi olan islam təriqətlərinin himayəçisi rolunu oynamağa səy göstərir.

Hələ ayətullah Xomeyni sağılığında bildirmişdi ki, İran İslam Respublikası (Cümhuriyyəti) gələcəkdə İsraillə də münasibətləri yaxışlaşdıra bilər, ancaq Səudiyyə Ərəbistanı ilə belə əlaqələrin bərpası mümkün deyil.Bunu İrandakı indiki hakmiyyətin krallığı münasibətin göstəricisi də saymaq olar.

Qeyd edək ki, bir müddət öncə İran KİV-də (Kütləvi İnformasiya Vasitələrində) Səudiyyə polislərinin iranlı zəvvarlara qarşı sərt davranışına etiraz əlaməti olaraq, İslam Respublikasının vətəndaşları həcc  və ümrə ziyarətinə getməyəcəklərinə dair yazı çap edilmişdi. Düzdür, İranın uyğun qurumları bir neçə dəfə Səudiyyə rəsmiləri ilə müzakirələr zamanı bəyan edib ki, iranlı zəvvarların təhülkəsizliyi təmin edilməyəcəyi təqdirdə Məkkəyə vətəndaşlarının gəlişini mümkünsüz olacaq.

Ötən il iranlı  zəvvarların təhlükəsizliyi məsələsi haqda İslam Respublikasının uyğun rəsmiləri tez-tez bəyanat verir, İran vətəndaşlarının təhlükəsizliyi qorunmayacağı təqdirdə Məkkəyə getməyəcəklərini bildirmişdi.

Onda Səudiyyə Ərəbistanının Həcc məsələləri üzrə Nazirliyi bənya etmişdi ki, iranlı zəvvarların Məkkəyə göndərilməsi İslam Respublikasının «daxili işi»dir : «Səudiyyə Ərəbistanı istisnasız olaraq, müsəlman dövlətlərindən olan bütün zəvvarların, o cümlədən iranlıların təhlükəsizliyini ən yüksək səviyyədə təmin etməyə çalışır».

Xatarladaq ki, irandı zəvvarlarla Səudiyyənin asayiş keşikçiləri arasında qarşıdurma 1979-cu il inqilbanıdan sonra baş verib. 1987-ci ildə İslam Respublikasından olan zəvvarlarla yerli polis arasında baş vermiş toqquşma zamanı onlarla iranlı həlak olmuşdu. Həmin vaxtdan etibarən tərəflər arasında diplomatik münasibət kəsilmişdi.

2009-cu ildəki ziyarət zamanı da iranlı zəvvarlar Ərəfat dağı ətrafında ABŞ (Amerika Birləşmiş Ştatları) və İsrailə qarşı siyasi aksiya  keçiriblər. Bu onsuz da gərgin olan Tehran-Ər-Riyad münasibətini daha da mürəkkəbləşdirmişdi. Əslində İran - İraq müharibəsi zamanı da ərəblər Tehranın hərəkətinə etiraz edirdi. Bütövlükdə  Səudiyyə Ərəbistanı İranın bölgədə hegemonluq iddiasını yaxşı başa düşdüyündən ona qarşı soyuq münasibət bəsləməkdədir.

Yeri gəlmişkən, ayətulla Xomeyni İraqla savaş zamanı bəyan etmişdi ki, Nəcəf və Kərbəlanın (hər iki şəhər şiələr üçün müqəddəs sayılır, birinci də İmam Əli, ikincidə isə İmam Hüseynin məzarı yerləşir) azad etdikdən sonra Məkkə və Mədinəni də (hər ikisi  Səudiyyə Ərəbistanında yerləşir) «kafirlərdən» qurtaracaq.

Beləliklə, Tehran – Ər-Riyad münasibətindəki gərginlik  yalnız neftlə bağlı deyil. Bu həm siyasi, həm dini – ideoloji, həm də iqtisadi məsələdir. Hətta  tərəflər arasında münasibət dəfələrlə savaş səviyyəsinə qədər yüksəlsə də beynəlxalq ictimaiyyətin müaxiləsi ilə  bunun qarşısı alınıb. Tərəflərin qarşı-qarşı durması həm də bölgədə maraqları olan güclərin düzlüşünün göstəricisidir...

Sədrəddin Soltan