GünAz TV mətbuat mərkəzinin növbəti müsahibi, “Azadtribun” saytının rəhbəri, hüquqşünas Babək Azəridir.

- İlk sualımıza qarşıdan gələn Xordad hadisələrini 5-ci il dönümü ilə başlamaq istərdik: Sizcə, bu, hadisələrə səbəb yaradan amillərin arxasında nə dururdu? Doğrudanmı, “İran” qəzetində bir yazı, belə hərəkatın yaranmasına təkan verdi?..

- Azadlığın zidd məqamı diktaturadır və diktaturanın da ən pis forması bundan ibarətdir ki, bir millət əcnəbi qüvvənin əsarətində ola. O zamandan ki, Rza şah hərbi çevriliş nəticəsində hakimiyyətə gəldi, elə o zamandan bəri Azərbaycana qarşı fars hakimiyyəti tərəfindən irqçi siyasət həyata keçirilməyə başladı, elə bu günə kimi də bu hal davam etməkdədir.  Demək ola bilər ki, Güney Azərbaycanda 87 ildir türk milləti bir əsir kimi yaşayır. Onların fərdi, siyasi və mədəni azadlıqları yoxdur. Yəni, bu gün bir güney azərbaycanlının bir fərd kimi öz övladına və ya açdığı firmaya (şirkətinə) öz istədiyi  adı seçməyə haqqı yoxdur. Ailə qurmada, ticarət etmədə və hətta səfər etmədə belə seçim haqqı yoxdur. Misal üçün, bir neçə il bundan öncə Hüseyin Fərhudi Türkiyədən türk qadını ilə evləndiyi və Türkiyə ilə ticarət əlaqələri qurduğu üçün ona cəsus damğası vurub, edam etdilər. Siyasi azadlıqla bağlı xatırlada bilərəm ki, hal-hazırda Güney Azərbaycanlılara aid bir siyasi təşkilat yoxdur ki, bu partiyanın təmsilçiləri İranın parlamentində ola. Necə ola bilər ki, 30 milyondan artıq olan bir millətə izin-icazə verilməyə ki, özünün bir siyasi partiyası ola. Mədəni azadlıqlarla əlaqədar sizin diqqətinizə çatdırıram ki, bizim dil, ədəbiyyat, incəsəsnət sahəsində rəqs, musiqi, teatr, filmlə əlaqədar fəaliyyətimiz himayət olunmur. Əksinə, bu fəaliyyətlərin qarşısın almaqdan ötəri  İran rejimi əngəl törədir. Təbiidir, bu cür acınacaqlı vəziyyətə etiraz olaraq 2006-cı il may ayında millət küçə-bazara çıxıb, çox geniş formada etiraz aksiyaları (yürüşləri) apardı. Demək olar ki, İran qəzetində dərc olunan təhqiredici karikatur ancaq səbəb oldu bir köhnə yaranın qasnağı qopa.

- Bəzən belə fikir bildirirlər ki, bu hadisələri qəsdən İran xüsusi xidmət orqanları tərəfindən təşkil edilib və məqsəd milli hərəkatı qan çanağında bölmək və heç olmasa hərəkatı bir neçə illik susdurmaq idi. Siz, necə düşünürsünüz?

- Əlbəttə, bu növ iddaları sübut eləmək üçün qaneedici sənədlər lazımdır. Bu cür iddiaları sübut etmək üçün heç bir qaneedici sənəd yoxdur, əksinə bizim əlimizdə çoxsayda video materialları var, buna istinadən sübut etmək olar ki, ancaq bu Azərbaycan millətinə aid olan bir hərəkat idi. Şeyx Məhəmməd Xiyabani deyir ki: "Əgər bir millətin azadlığın əlindən alsan, o tədrici ölümə məhkum olar. Bu elmi bir ifadədir. Biz azadlıqdan danışanda əsas məqsədimiz ondan ibarətdir ki, toplumda demokratik qanunlar hakim ola. Alimlərin nəzərinə görə, demokratiya siyasi, iqtisadi və mədəni tərəqqinin əsası sayılır. Bir toplumda ki, siyasi, iqtisadi və mədəni tərəqqi yoxdur, əksinə geri getmə var, o toplumda gələcəyə ümid olmaz. Ümidsizlik kədərə və ruh düşkünlüyünə səbəb olar. Ümidsizlik, kədər və ruh düşkünlüyü ölümün nişanələridir. Amma gələcəyə ümid sevinc, fərəh yaradar.  Ümid, sevinc, fərəh diriliyin nişanələridir. Bir millət əgər  istəyir diri qalsın, gərək ki, azad olsun. Azad olmaq üçün də əsarətdə olan bir millətin  mübarizədən başqa yolu yoxdur. 22 Mayda da millətimiz əsarət zəncirin qırmaq üçün küçə-bazarlara çıxdı.

- Hadisələrin arxasında coğrafi siyasi amili necə dəyərləndirirsiniz?

- Bildiyiniz kimi, Güney Azərbaycanın tarixi ərazisi bir böyük ərazidir və eyni halda bu böyük ərazi Türk Cümhuriyyəti və Müstəqil Azərbaycanla qonşudur. Və əslində bu iki dövlət Güney Azərbaycanın siyasi müttəfiqi sayıla bilər. Əlbəttə, indi də olmasa, amma böhran şəraitində müttəfiq sayıla bilər. Elə bu coğrafi siyasi amil Azərbaycanda inqilabi hərəkatlara məxsusi status (vəzifə) verir. Məsələn, Şeyx Məhəmməd Xiyabani və Pişəvəri öndə olmaqla Azərbaycanın tarixi ərazisində Milli Hökümət yaranmışdı. Təbiidir, bu milli hökümətlərin yaranmasında coğrafi siyasi amil çox əhəmiyyətli rol oynamışdı. Hal-hazırda da bu geosiyasi faktor özün millətin verdiyi şüarlarda göstərir. Misal üçün: "Təbriz -- Bakı -- Ankara! Farslar hara, biz hara?"

- Ümumilikdə, Xordad hadisələri Güney Azərbaycan Milli Hərəkatının siyasi-ideoloji və milli xəttinə nə gətirdi?

- Bildiyiniz kimi, Xordat hərəkatında bir əsas şüar "Haray, haray, mən türkəm!" şüarı idi. Bu şüarın Güney Azərbaycan küçə-bazarında səslənməsi Milli Azadlıq Hərəkatımızı bir müstəqil güc kimi meydana çıxartdı. İranda fars ziyalıları və bizim içimizdə bəzilərin də belə fikri vardı ki, Azərbaycan milləti öz mübarizəsində gərək  fəaliyyətlərini digər millətlərlə, o cümlədən fars milləti ilə həmahəng edə. Bu növ fikir tərzi İranda yaşayan xalqları bir vahid millət görür və Azərbaycan millətinin səviyyəsin də bir balaca etnik azlığa endirir. Biz bir balaca etnik azlıq deyilik ki, gözümüzü farsların "mərhəmətinə" dikək və bir azlıq kimi ancaq öz insani haqlarımızdan danışaq. Xordad hərəkatında Azərbaycan milləti bir azlıq kimi yox, bir millət kimi meydana çıxdı. Və öz siyasi, iqtisadi, mədəni maraqların qorumaq üçün "Haray, haray, mən türkəm!" şüarı ilə milli iradəsin nümayiş etdirdi. Başqa bir şüar "Nə sağçıyam, nə solçu! Millətçiyəm, millətçi!" -- şüarı idi. Millətimiz son 87 ildə əməldə təcrübə etmişdi ki, fars millətinə aid olan ideologiyalar Azərbaycana qarşı  müstəmləkəçilik siyasətidir.

- Son günlər İranda siyasi hakimiyyət daxilində amansız mübarizə gedir. Rejimin daxilində nə baş verir? Qarşıda baş verəcək hadisələri necə təhlil edirsiniz?

- İran hakimiyyətinin içində bu gün ciddi ixtilaflar var, amma onların bir-birləri ilə ixtilafları olsa da, bizim Milli Azadlıq Hərəkatımıza qarşı durma onların müştərək nöqtəsidir. Bu səbəbə görə, biz İran hakimiyyətində olan adamların davranışın əsas götürmürük. Bizə əsas İranda hakim olan siyasi sistemdir. Əlbəttə, İran bu gün beynəlxalq səviyyədə təcridə qovulmuş bir ölkədir. Məntəqədə ərəb ölkələrində, xüsusi ilə də İranın siyasi müttəfiqi sayılan Suriyada baş verən inqilabi hərəkat İran rejimin qorxudur. Elə bu qorxu rejim içərisində ixtilafa səbəb olur. Belə nəzərə gəlir bu ixtilaflar çoxala, rejim adamları bir-birini ifşa etməyə başlaya. Biz bu vəziyyətdən təbliğat baxımından faydalanıb rejimin iç-üzünü millətimizə göstərməliyik.

Söhbətləşdi: Elnur Eltürk