GünAz TV: Ərəb ölkələrindəki hakim rejimlərə etiraz aksiyası (etiraz göstərisi) ilə bağlı xəbərlər eşitmək az qala adi hal alıb. 

Dünya ictimaiyyəti hər gün Orta Şərqdə baş verən oaylarla bağlı yeni-yeni xəbərlər eşidir. Baş verənlərin sonucu səirsizliklə gözləyir.

 

Ötən həftə İran İslam Respublikasının (Cümhuriyyəti) qonşusu  Suriyadakı etiraz aksiyaları Tehran hakimiyyətinin gələcəyi baxımdan çeşidli mülahizələrin sürülməsinə səbəb olub. Çünki Suriyadakı Bəşşar Əsəd rejimi İrandakının ən yaxın müttəfiqidir. ABŞ (Amerika Birləşmiş Ştatları) onu Tehranla əməkdaşlıqdan çəkindirmək üçün bir neçə dəfə səy göstərsə də B.Əsəd bunun əksini davam etdirdi.

 

Ötən ilin payızında ABŞ prezidenti Barak Obamanı Suriya lideri Bəşşar Əsədə kəskin xəbərdarlıq göndərdiyi haqda məlumatlar yayılmışdı.

 

İnformasiya vasitələrinin bu ismarıcla bağlı  yaydığı xəbərlərdə bildirilirdi ki, İsrailə qarşı terror aksiyaları davam edərsə, o zaman Vaşinqton yəhudi dövlətinin «hərbi istəklərinə qarşı çıxmayacaq». O, Qəzza zolağında və başqa ərazilərdə terrorçuların infrastrukturunu dağıtmaq üçün İsraili dəstəkləyəcək.

 

Vaşinqtondakı rəsmi qaynaqlara istinad edən, informasiya vasitələri daha sonra bildirmişdi ki, bu əməliyyatlar Suriyada yerləşən terrorçuların, özləlliklə hizbullah və onun himayədarlarının hərbi bazalarına da şamil ediləcək.

 

ABŞ hakimiyyətinin Yaxın Şərq üzrə özəl elçisi Corc Mitçellin müşaviri Fredrik Hoff həmin vaxt Suriya prezidenti Bəşşar Əsədlə görüşüb və ona Barak Obamanın bəyanatını təqdim etmişdi. O, Dəməşq rəsmsinə bildirmişdi ki, sülh danışıqları zamanı Suriyanın terrorçuları ölkədən çıxaracağına Ağ ev inanır.

 

Ötən ilin  sentyabrında (September) Vaşinqtonda ABŞ-ın dövlət katibi Hillari Klinton, Corc Mitçell, Misir preizdenti keçmiş prezidenti Hüsni Mübarək, İordaniya kralı 2-ci Abdulla, İsrailin baş naziri Benyamin Netahyahu, Fələstin Muxtariyyatının sədri Mahmud Abbas birbaşa danışıqlara başlamışdı. Bu müzakirələrin nəticəsi kimi İsraillə Fələstin arasında sülh müqaviləsinin bağlanacağı gözlənilirdi.

 

Heç şübhəsiz Fələstinlə İsrail arasında anlaşma ilk növbədə bölgədə öz iddiasını yeritmək istəyən İran İslam Respublikasına heç sərf etmir. Çünki Fələstin düyünün çözülməsi Avroasiyanın böyük bir hissəsinə əmin-amanlığın gəlməsi deməkdir.

 

Həmin ərəfdə İran İslam Respublikası Suriya ilə əlaqələrinin, o cümlədən iqtisadi əməkdaşlığın  genişləndiyini və inkişaf etdiyini bəyan etdi. Keçən ilin aprelində Suriya-İran hökumətlərarası iqtisadi-itcarət komissiyasının toplantısında ticarət dövriyyəsinin 5 milyard dollara çatdırılıması haqda bəyanatlar verilib.

 

ABŞ isə Dəmşqlə Tehranın bu yaxınlığından rahatsızlığı çeşidli diplomatik jestlərlə büruzə verirdi.

 

İran prezidenti Mahmud Əhmədinejad 2010-cu ildə  Dəməşqə səfəri zamanı  bildirmişdi ki, Suriya ilə ölkəsinin münasibətini «korlaya biləcək qüvvə yoxdur».

 

Bununla belə rəsmi Vaşinqon isə Suriya hakimiyyəti ilə münasibətləri bərpa etmək istiqamətinə səylərini davam etdirirdi.

 

Rəsmi Dəməşqə qarşı tətbiq olunan sanksiya ucbatından bu ölkəyə məhsullarının ixracını yasaqlamış şirktərlərin - «Microsoft», «Dell», «Sysco» və «Symantec»in direktorları Suriyanı İrandan «ayırmaq» üçün cəhd göstərdi.

 

Dəməşq və Tehran təmsilçiləri bu əməkdaşlığın iki dövlət çərçivəsindən çıxaraq, Türkiyə və İraqı da əhatə edəcəyinə inandıqlarını bildirirdi. Bu yaxınlarda isə Türkiyə hökumətinin təmsilçisi bölgədə Livan, İran, Suriya və Türkiyənin birgə ticarət zonası yaradacaqlarını bəyan etdi. 

 

Bir müddət öncə İran və Suriya bankları iqtisadi əməkdaşlığı gücləndimək məqsədi ilə müştərək maliyyə müəssisəsi açmaq barədə razılığa gəlib. Bankı nizamnamə kapitalı 30 milyon dollardır. Nəzarət zərfinin 60 faizi İrana məxsusdur.

 

Beləliklə, Suriya terrorçular və onların himayədarları ilə münasibətləri saxlayarsa, o zaman vəziyyətin ağır olcağını ehtimal etmək olar. Çünki Suriya İran olmamaqla yanaşı, İraqdan da güclü deyil. Başqa sözlə, İrana qarşı hərbi əməliyyatlar onun bölgədəki müttəfiqlərindən də başlaya bilər…

 

Hələ bu ilin yanvarında Misirdə etiraz aksiyaları başlayanda Suriya paytaxtı Dəməşq, Hələb və bir sıra şəhərlərdə hakimiyyətə qarşı aksiyalar keçirildi. Həmin şəhərlərin küçələrinə hərbçilər yerləşdirildi.

 

Olaylardan bir neçə gün öncə ABŞ-ın Suriyaya təyin olunmuş yeni səfiri Robert Ford  etimadnaməsini Bəşşar Əsədə təqdim etdi. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, prezident Barak Obama Konqresin qərarından yan keçməklə B.Fordu Dəməşqə göndərmişdi.

 

Misirdə olaylar başlayan günü Dəməşqə gələn yeni səfir özünün və ailəsinin «Suriyaya qayıtmasına şad» olduğunu söyləmişdi. O, 1980-ci illərdə bu ölkədə oluduğunu bildirmişdi.

 

Onun sözlərinə görə, Amerika-Suriya maraqlarına xidmət edəcək : «Mənim Suriyaya səfir təyin edilməyim prezident Barak Obamanın ölkələrimiz arasındakı mövcud probelmləri aradan qaldırmağa hazır oluduğunun göstəricisidir».

 

Qeyd edək ki, 2005-ci ildə Livanın baş naziri Rafiq Həriri qətlə yetirildikdən sonra o vaxtkı prezident Corc Buş ABŞ səfrini Dəməşqdən geri çağırmışdı. 2010-cu ilin fevralında (February) isə B.Obama R.Fordu səfir təyin edib. Respublikaçılar (Cümhuriyyətçilər) Partiyası Suriya hakimiyyətini «terrorçu təşkilatları dəstəkləməkdə» suçlandıraraq, bu ölkə ilə hər tərəfli münasibətin bərpasına qarşı idi. Ona görə də prezident bu təyinatın müvəqqəti olduğunu bəyan etdi. Bu halda isə Konqresin təsdiqinə ehtiyac olmur.

 

Robert Stiven Ford keçmişdə Amerikanın Əlcazairdə səfiri olub, ölkəsinin İraqdakı səfirliyndə çalışıb.

 

Bölgə ölkələrində baş vemiş olayların məsuliyyəti ilk növbədə həmin dövlətləri idarə edənlər daşıyır. Çünki 30-40 il dövləti ən yüksək pilləsində oturub, qalması ölkədə süstlük və durğunluğun yaranmasına səbəb olub. Odur ki, həmin ölkələrdə etiraz aksiyaları rejimlərin kökündən dəyişməsi və inqilabi çıxışlarla müşayiət olunur.

 

Belə rejimlər cəmiyyətin inkişafı və etirazını tıxayır. Başqa sözlə belə avtoritarla (müstəbidlə) və diktatorlar özləri tıxaca çevrilir. Güclü etiraz aksiyalar həmin tıxacların atlıması ilə sonuclanır.

 

Yazmızın əvvəlinə qaydaq.

 

Həftənin sonunda Suriyanın bir neçə şəhərində çoxminli etiraz aksiyası keçirilib. Prezident Bəşşar Əsədin şəkilləri cırılıb, atası Hafiz Əsədin heykəli uçurulub.

 

Hakim Partiyanın, Bəəsin qərargahları dağıdılıb. Hakimiyyət isə ölkə vətəndaşlarına «islahat aparcağını» vəd edir. 200-dən çox siyasi dustağı prezident əfv edib. Hələlik, bu ölkədə etiraz aksiyası davam etməkdədir… Aksiyaların nə ilə sonuclanacağını proqnozlaşdırmasaq da (öngörməsək də), hazırda baş verənlərə əsasən belə qənaətə gəlmək olar ki, bundan sonra Bəşşar Əsədin atası Hafiz Əsədin heykəlləri ucaldılmayacaq. Əskinə bu sayaq bütlərin sökülməsinin miqyası genişlənəcək.

 

Əslində Suriya həm də İranla əməkdaşlığın yaratdığı problemlərlə üz-üzədir.

 

Bəhreyndə baş verənlərdə etirazçıları dəstəkləyən Tehran bəyan edir ki, orada çoxluqda olan «şiələrin haqqı tapdanır». Amma əslində o, ölkənin əhalisi monarxiyanın qurbanına çevrilib. Suriyada isə Tehran azlığı, hakimiyyətdə olan şiə azlığı müdafiə edir. Orada isə demokratiya adı altında bir ailənin hegemonluğu sürür. İran rəhbərliyi bu amillərə önəm vermir. Çünki Tehran rejimi də cəmiyyəti əzməsi, müxalif düşüncəliləri təqib etməsi və sayaq davarınışı ilə  ərəb dövlətlərindəki hakimiyyətlərdən heç nə ilə fərqlənmir.

 

Yeri gəlmişkən, «MIGnews»-un məlumatına görə, İran hakimiyyəti Bəhreyndə savaşmaq üçün cihadçıları toplamaq məqsədi ilə veb-sayt yaradıb. «Raheel» adlanan bu  informasiya vasitəsi ilə Qurandan örnəklər göstərilir və «müqəddəs savaşa» çağırş edilir, orada «səudilərin Bəhreyndəki hərbi cinayətlərini» əks etdirən şəkillər verilib.

 

Saytda iranlı gənclərə «qurtuluşçu» rolu sırınır. Həmin təbliğata görə, bu «qurtuluşçular» dünyanı «sionistlərdən, amerikalılardan və sünnilərdən xilas etməlidir».

 

Sayt Bəhreyni «xarici işğalçılardan qurtarmaq üçün» könüllü intihara da çağırış edib. «Raheel» bildirib ki, intihar üçün 1858 nəfər könüllü artıq yazılıb. Onların 60 faizi İrandan, 18 faizi Bəhreyndən, qalanı isə Küveytdə daxil olmaqla körfəz dövlətlərindəndir. 

 

Liviya (Libi) lideri Müəmmar Qəddafinin kütləvi qırğın silahına, özəlliklə atom bombasına malik olmamasından müttəfiqlər, eləcə də İsrail dövləti özlərini bir az rahat hiss edir. Çünki Qəddafi bu sayaq silahları əldə etmək niyyətində olmadığın, habelə atom-nüvə proqramına malik olmaq istəmədiklərini bəyan eitmiş. Ancaq Tehran hakimiyyətinin atom-nüvə proqrammı ilə abğlı gizli məqamlar və bu planın (bərnamərizinin) gerçəkləşdirilməsinin şəffaf olmaması İsraili rahatsız edir.

 

«İTAR-TAAS»-ın məlumatına görə, yəhudi dövlətinin baş naziri Binyamin Netanyahu Moskvaya səfəri zamanı yerli KİV-in (Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin) rəhbərləi ilə görüşündə deyib : «Beynəlxalq ictimaiyyət sanksiyaların ardınca hərbi əməliyyatların başlayacağını Tehrana başa salmalıdır. Bu, İranın ehtiyat etdiyi yeganə vasitədir. Sanksiyaların (təhrimlərin) tətbiq doğrudur ancaq yetərli deyil».

 

«Röyter»in məlumatına əsasən, İsrailin xarici işlər naziri Aviqdor Liberman isə bildirib ki, Suriya və İranla da Qərb Liviyaya tətbiq etdiyi üsul və prinsiplərdən (ilkələrdən) istifadə etməlidir.

 

Onun sözlərinə görə, Tehran və Dəməşq dünya üçün Tripolidən (Trablosdan) az təhlükə yaratmır. Liberman bildirib ki, İran və Suriyadakı rejimlər Müəmmar Qəddafi kimi həmin ölkələrdə demokratiyanı dəstəkləyənlərin qəddarcasına əzilməsinə görə məsuliyyə daşıyırlar…

 

Suriyada baş verənlərə əsasən, İrandakı hakimiyyətin ətrafdakı dayaqlarının uçurulduğu qənaətinə gəlmək olar. Yaxud  Tehran hakimiyyətini müdafiə edəcək rejimlərin bundan sonra da ayaqda qalacağı ehtimalı günü-gündən azalır. Belə bir durumda isə İran İslam Respublikası rəhbərliyi islam adı altında fəaliyyət göstərən terrorçular qrupların yardımına möhtac ola bilər. Bölgədə baş verənlərdən çıxış etsək həmin təşkilatların da silahı yerə qoyaraq, öz ölkələrində dinc siyasi fəaliyyətə başlayacaqlarını istisna edilmir (Fələstində Həmasla muxtariyyatın sədri Mahmud Abbasın görüşü buna örnək ola bilər). Bu şərait yaranarsa, İran rejimi təklənər. Bu durumdan isə yegəna çıxış yolu isə ya islahat, ya da islahatdır. Başqa yol İran üçün dəhşətli və arzuolunmaz bir qarşıdurma - vətəndaş savaşıdır… 

 

Sədrəddin Soltan