GünAz TV: Tehran hakimiyyətinin boş vədləri ucbatından Güney Azərbaycanın turizm üçün əlverişli yerləri ekoloji fəlakət həddindədir. Novruz bayramı ilə bağlı keçirilən mədəni törənlərdə «Gəlin gedək ağlayaq -  Urmu Gölün dolduraq!» şüarı da söylənilib…

 

Güney Azərbaycan daha bir bölgəsi Savalan dağı YUNESKO-nun təbii, mədəni irsi siyahısına salına bilər.

 

GünAzTV-nin məlumatına əsasən, Ərdəbil əyalətinin mədəni irsi müdafiə idarəsinin rəisi Behruz Nidainin sözlərinə görə, Savalanın təbii və mədəni mənzərəsi ilə bağlı məlumatlar artıq quruma göndərilib.

 

O, əlavə edib ki, ölkənin 4-cü ictimai, iqtisadi, mədəni inkiaf proqramında Savalan beynəlxalq turizm yeri kimi göstərilib.

 

Güney Azərbaycan bu bölgəsi haqda bəzi məlumatları diqqətinizə çatdırmaq istərdik.

 

Savalan dağı Azərbaycanın qüruru və yenilməz zirvəsidir. El arasında bu dağda bir ədalətli Kişinin min illərdir yatdığı deyilir. Həmtin inanca görə, o, oyandıqdan sonra dəmir ayaqqabısını, dəmir paltarının geyib, əlinə əsasının götürəcək, dünyada pozulmuş ədaləti yenidən bərpa edəcək. İnanclara əsasən bu dağ həm də ocaq sayılır.

 

Savalan dağı Güney Azərbaycanın üç şəhəri- Ərbdəbil, Xalxal və Meşkinin ərazisində yerlişir. Bu bölgələrin inanlarına arxadır. Orada iri-xırdalı mindən artıq yaşayış məntəqəsi var.

 

Ərdəbilin Şimal-Qərbindən, Qarasu dərəsindən başlanan Savalan dağ silsiləsi Əhərrin Cənubundakı Qoşadağa qədər uzanır.

 

Şövkət Tağıyeva, Əkrəm Rəhimli və Səməd Bayramzadənin müəllifləri olduğu «Güney Azərbaycan» sorğu kitabında bildirilib : «Ərdəbilin qotursu nayihəsindən Savalanın zirvəsindək 8 saatlıq yoldu. Bu yolu getmək  səyyahların və turistlərin ən maraqlı gəzintisi əyləncəsidir. Savalanın zirvəsindən Cənuba doğru bu yol Qoşadğa qədər uzanır. Onun Ən uca zirvəsi 4811 m, uzunluğu 60 km, eni 48 km-dir».

 

Savalanın başı həmişə qarla örtülü olur. Savalanın zirvəsindəki göllərin suyu yay-qış buz bağlayır. Bu özəlliyi isə onun üzərində bütün fəsillərdə sürüşməyə, xizək sürməyə imkan verir.  

 

Savalandakı göllərin ətrafındakı bitki və heyvanat Aləmi də özünəməxsusluğu heyranedicidir. Dağdan əsən meh onun ətəyindəki yaşayış yerlərini yayda sərin edir. Özəlliklə bu soyuq hava kütləsi Ərdəbilin havasının yayda sərin, qışda sərt olmasına səbəb olur.Ona görə də Ərdəbildəki yaylaqlar Güney Azərbaycandakı sərin yaylaqlardandır.  

 

Başı daimi qarla örtülən (təqribən 4000 metrə qədər zirvəni əhatə edir) Savalanın zirvəsi Sultan Savalan, Hərmə dağı , Canavar dağı sayılır. Göy dağ, Kəsri Dağ, Ağan dağ, Qızılgül dağı da Savalan daxil olan dağ silsiləsi zirvələrindəndir.

 

Savalan çoxlu adda gül-çiçək, tərəvəz və başşqa bitkilərlərin bitdiyi yer olmaqla yanaşı, kəklik , çöl xoruzu, ördək, ceyran, maral, qaban, ayı, canavar və başqa heyvanların da yaşadığı yerdir. 

 

Savalan bir neçə gölü Qaragöl, Hüşəng gölü, Molla Əhməd gölü öz qoynunda saxlayır.Oraların flora və faunası nadir, təbiəti isə təkrar olunmazdır.

 

Bu dağda çoxlu sayda bulaqlar, mədən suları var. Bunların çoxu səreyində yerləşir. Oradakı sular mineral maddələrlə zəngindir. Onların əksəriyyəti şəfavericidir.

 

Savalanda üç mindən artıq bitki, çiçək, gül və dərman otları bitdiyi çoxdan müəyyənləşdirilib. Onun ətəyi zəngin flora malik olduğundan orada balçılıq da inkişaf eməkdədir. Savalan balının dünyada ad çıxarıb. Amma təəəssüf ki oranın balı dünyada  «İran balı» kimi tanınır.

 

Oradakı vəhşi heyvanların iki yatağı məlumdur. Şirvandərəsi, Hüşəng meydanı, Qərəsu (Qarasu), Xoruzlu, Ağbaba, Hacılı, Həsən dərəsi və s. bu sayaq yataq, mağaralardan ibarətdir.

 

Savlandan danışanda Səreindən də söz açmaq lazımdır. Bu yaşayış məntəqəsi Ərdəbilin 28 km-liyində yerlişrö Savalandan süzülüb gələn yeraltı sular oradık Sərein su hövzəsinə toplanır. Həmin sular müalicəvi önəmə malikdir.  Qarsu, İsti Sarısu, Camış gölü bulaqları Səreindəki əsas bulaqlardandır. Bundan başqa Özəl, Yelsuyu, Göz suyu, Xalxal bulağı, Əsəd, Güləli bulaqlarda var.

 

Suyu Savalandan gələn bir neçə göl Ərdəbili əhatə edib. Şəhərin 48 km-liyində yerləşən Nourgölünün sahəsi 210 hektar, dərinliyi 3 metrdir. Şorabil gölü Ərdəblin 2 km-liyindədir. Onun sahəsi 120 hektardır. Müalicəvi önəmi olan bu gölün üzərində 5-8 metr qalınlğında buz qatı əmələ gəlir.

 

Qotu su gölü Ərbdəbilin 150 km-liyində yerləşir. Bu göl Baş Ağçay, Aşağı Ağçay və Orta Ağçay kəndlərinin arasındadır. O, partlamış qayanın tən ortasında fəvvarə vuraraq, çıxır, elə ordaca gölə çevrilir. Bu gölün suyu dəri-zöhrəvi xəstəlkiləri və çeşidli yaraları müalicə edir. Onun suyu böyrək və öddəki daşları əridir. İkinci dünya savaşı illərində bölgəyə yeridilmiş sovet əsgərləri dəri xəstəliklərini bu suya girməklə müalicə etmişlər.

 

Xatırladaq ki, Güney Azərbaycanın başqa bir su hövzəsi Urmiya gölü də YUNESKO-nun mədəni irsi siyahısına salınıb. 1967-ci ildə Urmiya gölü qoruq elan olunub. Bundan başqa UNESKO-da buranın qorunan təbii ərazilər sıransına daxil edilib.  Amma təəssüflər olsun ki, Tehran hakimiyyəti kimi BMT-nin (Birləşmiş Millətlər Təşkilatının) bu qurumu da vədinə əməl etmir…

 

Amma təəssüflər olsun ki, bu su hövzəsi qurumaq təhlükəsi ilə üz-üzədir. Nə BMT-nin uyğun qurumu, nə də Tehran hakimiyyəti gölü qurumaqdan qurtarmaq yönündə heç bir əməli iş görmür.

 

Bu su hövzəsi həçminə görə, İranda ən böyük göl hesab olunur. Onun sahəsi  təqiribən 5000-6000 kv.km-dir.Göldəki suyun həcmi isə 20-24 milyard kub metr idi. Gölün eni 40 km, uzunluğu 130 km-dir. Dəniz səviyyəsindən 1274 m. yüksəklikdə yerləşən bu su hövzəsinin dərinliyi orta hesabla 5 m-dir. Ən dərin yerinin isə 7 m olduğu bildirilir. Qədim türk dilində bu gölün mənası «suda yaşayış yeri» anlamını verir. Başqa sözlə türklər bu gölün ətrafındakı həmişə yaşadığından Urmiya şəhərinin adına uyğun olaraq,  ona bu sayaq ad veriblər.

 

Azərbaycanını başqa coğrafi adlarının başına açılan oyunlar Urmiya gölündən də yan ötməyib. Rza şahın dövründə, 1937-ci ildə gölün adı onun şərəfinə «Rzaiyyə» adlandırılıb. 1946-cı ildə Azərbaycan Milli Hökuməti bu adı dəyişdirsə də oğlu Məhəmmərza Pəhləvinin dövründə bu gölə «Rzaiyyə», «Rzaiyyə gölü», «Kəbudan», «Çiçsit» və sair qondarma adlar verilib.İndikilər hakimiyyətə gələndən sonra şahla bağlı adları dəyişdirdiklərindən Urmiyanın da adını əvvəlki kimi adlandırdılar.

 

Bu gölə Azərbaycanın çeşidli bölgələindən çaylar axır. Onlardan Acıçay, Sofiçay, Leylançay, Qalaçay, Üsküçay,Tufarqançay,Dərəçay,Sınıxçay  və. b. adlarını çəkmək olar. Yağıntı az olsa da bu gölün səviyyəsi aşağı  düşməyib. Bunu gölə yeraltı çayların axması ilə əlaqələndirirdilər.

 

 

 

Qışın ən sərt vaxtlarında belə buranın suyu donmur. Çünki su şordur. Bu cəhətinə görə, Urmiya gölü müalicəvi əhəmiyyətə malikdir. Orada boğulmaq təhlükəsidə yox dərəcəsindədir.

 

Urmiya gölündə irili-xırdalı 102 ada var. Adaların ümumi sahəsi 33,640 hektardır. Şahi, Qoyundağı, Əşkdağı, Arzu qismən böyük quru sahələr sayılır. Şahının sahəsi 3525 ha-dır. Əvvəllər burada Saray, Gəmiçi,Teymurlu, Qıpçaq, Burasarlu, Xoralı adlı yaşayış məntəqələri olub. Şahiyə adi məlumatlarda bildirilir Ki, 1979-cu il iqilabına qədər burada 1170 ailə yaşayıb. Hazırda adada yaşayanlar əsasən əkinçilik maldarlıq, gülçülük, bağçılıq, xalçaçılıq və s. işlə məşğul olurlar. Şərfəxana və Gülməxana limanlarında çalışanların çoxunun da Şahidən oduğu haqda məlumat verilir.

 

Bu ada da iki dağ və Keçiçay adlı çay,  şirin sulu 54 bulaq var.

 

Çox saylı köçəri quş növləri bu adanın bəzəyi sayılır.

 

İkinci böyük ada Qoyundağdır. Onun uzunluğu 9 km., eni isə 4 km-dir. Sahəsi isə 3175 km-dir. Adanın dəniz səviyyəsindən 1521 m ən yüksəkdədir. Burada daimi axarı olan iki bulaq var. Şirin su, bol otlaq, münasib hava şəraiti burada heyvandarlığın inkişafı üçün əlverişlidir. Bununla yanaşı həmin adalarda turizm üçün də şərait mövcuddur.

 

Göldə çeşidil köçəri quşlarla yanaşı, ördək, kəklik, yaşılbaş sonna,qaz, ağbaş ördək, habelə dağ keçisi, maral da var. Yadellilərin özbaşına ovçuluğu adanın fanuasına çox ciddi zərbə vurub.

 

Urmiya gölü və onun palçığı artiroz, əsəb, traxoma, müxtəlif dəri xəstəlikləri, böyrək, həzm sistemi, qadın xəstəliklərinin dərmanı sayılır. Buranın suyu və palçığı da nəzarətsizlik ucbatından talan edilir.

 

Azərbaycanın bu bənzərsiz su hövzəsi təbii gözəlliyi, şəfalı suyu, saf iqlimi və müalicəvi palçığı ilə yanaşı başqa təbii sərvətlərlə də zəngindir.

 

Yada salaq ki, 1980-ci illərdə Orta Asyiadakı Aral gölünün quruyacağı  ilə bağlı çeşidil xəbərlər yayılırdı. O zaman keçmiş SSRİ-dəki (Şurəvidəki) bütün məsələlərə Moskva nəzərat etdiyindən bu su hövzəfisinnin qurumasına Kreml barmaqarası yanaşdı. Sovet ittifaqı (Şurəvi) dağılan ərəfədə bu göldə qurdu. Əslində Aralın quruması Moskvanın mütəfiq respublikaların (Cümhuriyyətlərin) təbiətinə etiansız baxışının nəticəsi idi. Çünik ona pambıq planını dolurulması lazım idi. Kremldi yerlərdəki təmsilçiləri, respublikalardakı mərkəzi komitələrin birinc katibləri isə qarşılarına qoyulan planı doludrmaqdan ötrü saxtarkarlıqdan və təbiətin korlamaqdan belə əl çəkmirdilər. Axı, Kremldən «bayraq» almaqn lazım idi. Aralın da tale belə insanların yarıtmaz əməllərinin və Moskvanın müttəfiqi respublikalara, özəlliklə türk ərazilərinə ögey münasibətin nəicəsi idi.

 

Urmiya gölü də Tehran hakimiyyətinin Güney Azərbaycana ögey münasibəti sonucunda gözəlliyini itirməkdədir. Sədrəddin Soltan