GünAzTv: İranın ətrafında çəmbər daralır. Azərbaycanlı iş adamına məxsus Rusiyanın "LUKoyl" şirkəti İrandan çıxdı. Bu şirkətin rəhbəri Vahid Ələkbərov Rusiya büdcəsinə ən çox vergi verən şəxslərdən biri kimi Kremlə xüsusi yaxınlığı ilə tanınır. Ikinci məsələ də Çinlə bağlıdır. Uzaq şərqdən gələn xəbərdə isə rəsmi Pekin Irandan alacağı enerjinin miqdarını 40 faiz azaltmaqla bağlı qərar verib. Deməli, Iran əleyhinə koalisiya lazım olan qüvvələri əhatə edib. Bununla da əsas sual ortaya çıxır. Irana hərbi müdaxilə realdırmı? Ikincisi - yeni yaranmaqda olan beynəlxalq siyasi vəziyyət region ölkələri üçün nə vəd edir? Əslində baş verənlər müharibəyə hazırlıqdırmı, yoxsa müharibə təhlükəsini aradan qaldırmağa birgə cəhd? Istənilən halda baş verənlərin təsiri Azərbaycandan da yan keçməyəcək və bu təsirlərin hansı istiqamətdə olacağı barədə yazacağıq. Bizi xüsusilə  maraqlandıran suallar isə Rusiyanın və Çinin bu prosesə nəyin müqabilində və hansı şərtlər daxilində qatılmalarıdır. Bu, ümumiyyətlə, Moskvadan və Pekindən qidalanıb, ABŞ-a buynuz göstərən xırda diktatorlara hansı mesajdır? Araşdırmağa cəhd edək.

Rusiya "imicini düzəltdi"...

Hələ bir neçə ay öncə Rusiyanın Iran məsələsində ABŞ-ın mövqelərinə yaxınlaşdığını yazmışdıq. Burada əsas məsələ təbii ki, ABŞ-ın zəif halqaları tapıb doğru nöqtələrdən işə nüfuz etməsidir. Rusiya ciddi maliyyə böhranı yaşayır və bu ölkənin maliyyə naziri Kudrin hələ aylar öncədən sos verirdi. O, Rusiyanın Qərb dairələri yanında imicini qaldırmasının və lazım olan kreditin alınmasının vacibliyini dəfələrlə vurğulayıb. LUKoyl-un Irandan çıxması iki mühüm məsələnin anonsudur. Bunlardan ən başlıcası Iranın qarşılaşacağı iqtisadi sanksiyaların miqyasının kəskin olacağıdır. Yəni Iranda fəaliyyət göstərərək bu sanksiyalardan yaxa qurtarmaq, ziyan çəkməmək mümkün olmayacaq. Bu həm makro-sistemlə bağlı olan məsələdir, həm də belə sanksiyaları tətbiq edən güclərlə qarşı-qarşıya gəlməyin yaradacağı çətinlikdir. Deməli, Rus neft şirkəti həm də kənardakı biznesini qorumaq üçün bu addımı atıb. Xatırladaq ki, "LUKoyl" Iraqda neftin istismar olunmasında paya sahibdir və ABŞ şirkətlərinin ciddi tərəfdaşıdır. Rusiya rəsmilərinin televiziya vasitəsilə Irana sanksiyaların qaçılmaz olması barədə dedikləri isə bu addımın koordinasiyalı atıldığına işarədir. Beləliklə, Rusiya AB və ABŞ-dan ciddi maliyyə dəstəyi alacağının qarşılığında Irana qarşı iqtisadi sanksiyaların başlanmasına razı olub. Eyni zamanda belə fikirlər də var ki, Rusiya Qərblə Şimal bölgələrində infrastruktur layihələrinin dəstəklənməsi barədə də razılığa gəlib. Bu da Çinin Rusiyanın şimalına səssiz miqrasiya siyasətinin qarşısını almağa hesablanmış projedir. Rusiyanın bir çox istiqamətlərdə vəziyyətinin çətin olması onu deməyə əsas verir ki, o Cənubi Qafqazdakı maraqları uğrunda da ciddi müqavimət göstərə bilməyəcək. Amma başlıca məqam bundan ibarətdir ki, AB Cənubi Qafqaz məsələsində heç bir şərtlə razılaşmır və bu coğrafiyanı şərtsiz öz siyasi və mədəni-inzibati xəritəsinə salmaq fikrindədir. Bu məsələdə Rusiya xeyli dərəcədə passiv görünür... Beləliklə, Rusiya özünü qorumaq üçün ona yapışanlardan imtina etmiş görünür. Təbii ki, mümkün olanı saxlamağa cəhd də edir, amma Kreml indi özündən başqa heç kimin halına acımaq durumunda deyil...

Pekinin faiz müharibəsi

ABŞ-la Çin arasında son gərginlik əslində başqa gözləntini qabardırdı. Ekspertlər belə hesab edirdilər ki, Çinlə ABŞ arasında gərginləşən münasibətlər son anda Çinin Iranı müdafiə etməsi ilə nəticələnəcək. Yəni rəsmi Pekin ABŞ-ın nüfuzunun geniş yayılmasına qarşı Irana sanksiyaların tətbiq olunmasına qarşı olacaq və bununla da BMT Təhlükəsizlik Şurasının üzvlərindən daha birinin rəyi olmadan addımlar atmaq ABŞ-ı beynəlxalq qınaqla üz-üzə qoyacaq. Amma Çin gözlənilənin tam əksini etdi. Təkcə təklif olunan sanksiya qərarını dəstəkləmədi, həm də bu sanksiyalara özü qoşuldu. Irandan alacağı enerji məhsullarının həcmini qırx faiz azaltmaq haqda qərar qəbul etdi. Beləliklə də əsas gözlənti baş tutmadı və əksinə, hər kəs bu qərarın əsl səbəbi barədə düşünür.

Çin niyə sanksiyalara qoşuldu?

Bəli, Iran ətrafında iqtisadi təzyiqlər çəmbəri daralırdı və belə görünür ki, Çin burada əsas elementlərdən biri kimi vacib idi. Yoxsa, Irana hərbi müdaxilələr qaçılmaz ola bilərdi. ABŞ administrasiyası belə hesab edir ki, verdiyi vədlərlə spekulyasiya etmək Buş hökuməti ilə müqayisə olunmağa səbəb ola bilər və bundan sonra siyasətin ardıcıllığı prinsipi pozular. Ona görə də Iranı razı salmaq üçün bütün təzyiqlərdən istifadə edilməlidir. Amma Çinin bu təzyiqlərə qoşulmasıyla Iran həm də iqtisadi baxımdan az itkiyə məruz qalır və mümkün müharibəyə psixoloji və iqtisadi baxımdan az hazırlıqlı olmur. Beləliklə, ABŞ Çinin iqtisadi sanksiyalara qoşulmadığı halda hərbi müdaxiləyə üstünlük verə bilər deyə, Çin bu mümkün müdaxiləni önləməyə çalışıb. Pekinin Irandan aldığı neftin həcmini bu qədər azaltması əslində ABŞ-a ciddi mesajdır. Bu o deməkdir ki, böyüklər dünyada daha bir böyük arzulamamaq məsələsində anlaşıblar. Və Iranın ABŞ-ın rəqiblərinə arxalanması özünü doğrultmadı. Məsələ burasındadır ki, Iran əldə edəcəyi nüvə silahı ilə daha çox Çinin və Rusiyanın bazarına girir, nəinki ABŞ-ın. Ona görə də Moskvadan və Pekindən olan dəstəyin bəlli bir məsafəyə qədər olacağını planlaşdırmamaq ciddi səhv kimi görünür.

İrana müdaxilə olsaydı...

Əslində Rusiyanın və Çinin ABŞ-a bu cür dəstəyi Irana hərbi müdaxilənin vuracağı zərbədən bir az fərqli ziyan vurub. Yəni hərbi müdaxilə iqtisadiyyatı necə zəiflədəcəkdisə, Iran bu müdaxiləsiz də xeyli geri düşəcək. Proseslərin niyə bu axarda getməsinə gəlincə isə, görünür, Əhmədinejad bir neçə məsələdə düz hesablaya bilməyib. Birincisi, Iraqda ABŞ-ın həqiqətən də sülh yarada bilmədiyinə inanıb. Əslində isə Iraq və Əfqanıstan ABŞ ordusu üçün canlı təlim sahələridir və bu ölkələrdə sabitliyin olmaması yerli malların dünya bazarına baha qiymətə çıxarılması deməkdir. Çin isə ABŞ-a həm də ona görə dəstək verdi ki, müharibə ABŞ-ın daha bir ayağını da okeanın bu tayına qoymağa şərait yarada bilərdi...

İroniya və analitika...

ABŞ-ın Çini bu qədər sıxışdırmasından sonra Çinin belə müticə Vaşinqtona dəstək verməsi onu göstərir ki, Çin hökumətini milli satqınlar bürüyüb. Bu ölkədə Əli Əhmədov, Əli Hüseynov və nəhayət Mübariz Qurbanlı yoxdur ki, imperializmin cavabını versin. Çində "Yeni Azərbaycan"  qəzeti yoxdur ki, Quantanamonun şəkillərini çap eləyib ABŞ-ı  nüfuzdan salsın. Mən bu Çinin axırını heç yaxşı görmürəm...

Seymur Həziyev