Məsələnin daha aydın anlaşılması üçün qeyd etməliyik ki, su çatışmazlığı iki fərqli fiziki və iqtisadi mexanizmin nəticəsidir.

Fiziki su çatışmazlığı bir ərazinin tələbatını ödəmək üçün kifayət qədər təbii su ehtiyatlarının olmaması, iqtisadi su çatışmazlığı isə mövcud su ehtiyatlarının zəif və plansız idarə olunmasıdır.

İranda ikinci amil, yəni iqtisadi su çatışmazlığı hazırkı böhranın yaranmasında əsas amil sayılır və bunu ölkənin etibarlı ekoloqları, bəzi rəsmiləri, o cümlədən keçmiş kənd təsərrüfatı naziri və Həsən Ruhani dövründə İran Ətraf Mühitin Mühafizəsi Təşkilatının rəhbəri, tanınmış ekoloq İsa Kəlantəri də dəfələrlə etiraf edib.

Mütəxəssislərin fikrincə, hökumət ölkədə su çatışmazlığının əsas amili kimi yağıntıların azalmasını göstərməklə özünün yarıtmaz və plansız idarəçiliyinə bəraət qazandırmaq istəyir.

Onlar İran Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi, Ətraf Mühitin Mühafizəsi Təşkilatı, Enerji Nazirliyi, Dövlət Su və Kanalizasiya Şirkəti və başqa əlaqədar dövlət qurumlarının yeraltı və yerüstü su qaynaqları və ehtiyatlarından keyfiyyətli istifadə sahəsində qabaqcıl texnologiya və metodlardan yararlanmadıqlarını bildirirlər.

Bu sahədə xüsusən Kənd Təsərrüfatı və Enerji Nazirliklərinin yarıtmaz və plansız fəaliyyətləri ölkənin vacib su ehtiyatlarının tükənməsinə, əhəmiyyətli su hövzələrinin məhv olmasına səbəb olub.

Buna nümunə kimi adı çəkilən nazirliklərin yarıtmaz siyasətləri nəticəsində Urmiya gölü su hövzəsinin ekoloji fəlakətlə üzləşməsini və gölün qurumasını göstərmək olar.

Enerji Nazirliyinin Urmiya gölünə buraxılmalı olan illik su payını verməməsi, Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin bölgədə əkin ənənəsinin dəyişdirilməsi, və modern suvarma üsulundan istifadəyə üstünlük verməməsi ekolojinproblemin dərinləşməsində əhəmiyyətli dərəcədə rol oynayıb.

Misal üçün son araşdırmalara görə, Urmiya gölü hövzəsində su istehlakının 68 faizini dörd məhsul - alma, çuğundur, yonca və buğda təşkil edir. Həmin məhsullra suvarma sezonunda təxminən 2 milyard 390 milyon kubmetr su sərf olunduğu bildirilir.

Bu məhsullar isə regionun ümumi iqtisadi əlavə dəyərinin 8 faizini təşkil edir və bölgənin iqtisadiyyatında ciddi rol oynamamasına baxmayaraq, su ehtiyatlarının ifrat dərəcədə tükənmsinə səbəb olur.

Tehran hökumətinin su ehtiyatları və mnbələrindən plansız və proqramsız istifadəsinə dair başqa bir nümunə isə modern suvarma üsulunun tətbiq edilməsi üçün vəsait ayrımamaq və bunun əvəzində ölkənin müxtlif bölgələrində ekoloji fəlakətin sürətlənməsinə səbəb olan yüzminlərlə su quyularının qazılmasıdır.

Rəsmi statistikaya görə, Orta Şərqin bütün ölkələrində 400 min su quyusu olduğu halda, İranda 1 milyondan çox icazəli su quyusu var və bunların 34 faizi torpaq çökməsi təhlükəsi olan bölgələrdə yerləşir.

İran rəsmilərinin bəziləri, o cümlədən prezident Məsud Pezeşkian isə su böhranının həlli üçün kifayət qədər vasiətləri olmadığını iddia edir, problemin həllinin həm də büdcə çatışmazlığı ilə bağlı olduğunu bildirirlər.

Bu iddialara baxmayaraq, büdcə çatışmazlığından əziyyət çəkən İran hökuməti bundan əvvəl də olduğu kimi özünün bölgədəki proksi qüvvələrinə, silahlı terror təşkilatlarına və "İslam İnqilabı" ideologiyasını təbliğ edən onlarla təşkilata büdcə ayırmaqda davam edir.

Livan "Hizbullah"ı, HƏMAS, Yəmən husiləri, İraqda Tehrana bağlı bir neçə silahlı qruplaşma və başqa təşklatlar İranda yaşayan xalqların əməyi nəticəsində formalaşan dövlət büdcəsindən pay alırlar.

Buna misal olaraq cari ilin avqust ayında İran Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Əli Laricaninin Livnana səfəri zamanı "Hizbullah" terror təşkilatına böyük məbləğdə pul aparmasını göstərmək olar.

Beynəlxalq medianın yazdığına görə, "Hizbullah"ın yenidən qurulması, silah tədarükünün təmini, terror təşkilatına üzv şəxslərin əmək haqlarının ödənilməsi üçün Laricaninin olduğu təyyarə ilə Livnana 260 milyon dollar nağd pul göndərilib.

Bir neçə gün əvvəl isə ABŞ Maliyyə Nazirliyinin Terrorizm və Maliyyə Kəşfiyyatı üzrə müavini Con Herli bildirib ki, Qərbin geniş sanksiyalarından qaynaqlanan iqtisadi təzyiqə baxmayaraq, İran 2025-ci ildə Livanın "Hizbullah" təşkilatına 1 milyard dollar yardım göstərib.

Bütün bunlara görə də, İranda su böhranının yaranması və getdikcə dərinləşməsi daha çox mövcud su ehtiyatlarının zəif və plansız idarə olunması, bu sahəyə kifayət qədər vəsait ayrılmamasının nəticəsidir.

Hazırki hökumətin siyasi-ideoloji mənsubiyyəti və iddiaları isə bunların dövründə başqa problemlər kimi, su probleminin də həll olunmaycağını deməyə əsas verir.

GünazTV