Dr. Gülara Yenisey Türk Kültüründe Elat ve Şeher Medeniyyeti Elmi baxımdan yanaşdığımızda cemiyet qanunlarını elmin universal quralları ile araşdırmamız qaçınılmazdır. Ancaq tarix ve sosiologiyanın bütün meselelerine qerb gözüyle baxıb deyerlendirmek de bezi hallarda doğru olmur. Bunlardan biri de Türk kültürünü araşdırıb deyerlendirmede görülür. Türk kültürünü tamamiie Qerb merkezli elmi baxışla araşdırıb deyerlendirmeniz mümkün deyildir. Qerb baxışıyla baxdığınızda yüksek medeniyet bir xalqın oturaq heyata, yerleşik medeniyete keçmesi ile başlayır. Onun üçün Qerb zehniyyeti köçeri medeniyetini aşağı, geri qalmış olaraq görür ve ona xor baxır. Bu düşünce qalıbı tamamile yanlış, eskik, yarımçıq fikirlere esaslanmaqdadır. Qerbli olsun, olmasın bu düşünce qalıbını menimseyen bütün elm adamları da bu yanılğıya düşmekde, eyni sehvi tekrarlamaqdadırlar. Qerbliler qebul etmese de Sosiologiyanın atası saya bileceyimiz İbn Xeldun özünün “Müqeddime” eserinde köçeri ve yerleşik medeniyetler mövzusuna toxunaraq, her ikisinin bir birini tamamlayan, besleyen ünsürler olduğunu vurğulamışdır. İbn Xeldun bezen şeher medeniyetinin yadelli işğallar sebebile yox olmağa üz tutduğu zamanlarda köçeri medeniyetinin onu qurtardığını, şeher medeniyetine yeni qan vererek onu canlandırdığını, bezen de yozlaşıb pozulmağa başlayan köçeri medeniyetinin tamamile asimile olub yox olmaqdan şeher medeniyeti sayesinde qurtulduğunu yazır. Qerblilerin biri aşağı, biri yüksek medeniyet ünsürü olaraq gördüyü köçeri ve şeher medeniyet ünsürlerini İbn Xeldun, tamamile başqa gözle, çox vaxt bir birine möhtac, bir birini tamamlayan ve besleyen iki ünsür olaraq deyerlendirir. Bu elmi baxış son derece mentiqli ve obyektiv bir yanaşmadır. Ereblerdeki köçerileri Bedevi, oturaq heyat yaşayan şeherlileri Hadari adlandıran İbn Xeldun hem bedevi, hem de hadari kültürünü “biri olmasa o biri olmaz” şekilde bir birine bağlı ve en vacibi qerblilerden ferqli olaraq, bu iki medeniyet ünsürüne bir birine ten ve eyni derecede önemli ünsürler olaraq baxmışdır. İbn Xeldunun bedevi-hadari adlandırdığı Ereb medeniyet ünsürlerini Türkmenler çerve-çamur olaraq adlandırmışlar. Türkmenler köçerilere çerve, oturaq heyat terzinde olanlara ise çamur (ye’ni palçıq) deyirdiler. Oturaq heyata keçenlere başqa Türk lehcelerinde başqa adlar da verilmişdir. Bunlardan biri de “tatar” sözüdür. Tatar, “tat-er”, ye’ni oturaq terzde yaşayan demekdir. Tesadüfi deyil ki, bu gün de İranın Şiraz, Firuzabad bölgelerinde yaşayan Qaşqaylar oturaq terzde yaşayan Farsları “tatcıqlar” olaraq adlandırmaqdadır. Böyük ehtimalla “Tacik” sözü de bu “tatcıq” sözünden töremişdir. Bu gün Qerbli alimlerin köçeri medeniyeti seviyece aşağı görmelerine zidd bir şekilde qedim Türkler köçeriliyi igidlik, merdlik, alicenablıq kimi yüksek meziyetlerle şereflendirerek, ana tebietin qoynunda qorxmaz maceracı ruhla dolaşan güclü insanların yaşam terzi olaraq görmüşler. Oturaq heyatda yaşayanlara ise insanlar arasında uçurumlar yaradan pul-mülkiyyet, ticari menfeet münasibetleri sebebile menfi gözle baxmışlar. Burda kiçik bir xatırlatma ile şeherli düzenine olan bu menfi baxışın yalnız qedim Türklere mexsus olmayıb, bezi Qerbli yazarlarda da görüldüyünü qeyd etmeliyik. Meselen, ünlü Fransız yazıçı Balzak da öz eserlerinde şeherli düzenin pul, zövq ve iqtidarın esl hedefe çevrildiyi dünyasını tenqid etmişdir. Şeherlerde mülkiyet ve ticari münasibetler önemli olduğu üçün men-merkezçilik ön plandadır, “biz” anlayışı daha sonra gelir. Elat kültüründe ise ticari menfeet münasibetleri olmadığı üçün her şey biz-merkezçilik üzerinde qurulub. Onun üçün de elatlarda “biz” “menden” önce gelir ve kollektivçilik çox gelişmişdir. Qedim çağlarda Türklerde köçeri heyat terzi daha çox belli bir bölge hüdudları içinde davam etmiş, bezen de savaş, qıtlıq, ehalisi çoxalmış bir oymağa enenevi yaşayış bölgesinin artıq dar geldiyi durumlarda çox uzaq mesafelere köçleri ile müşayet edimişdir. Uzaq mesafelere köçler çadır-arabalar şeklindeki kağnılar üzerinde gerçekleşmişdir. Türkler yüziller boyunca atlar ve kağnılar üzerinde nehenq Avrasiya qitesini bu ucundan o ucuna feth etmişler. Türkler bu köçlerden sonra neheng dövletler yaratmış, dünyaya böyük medeniyet örnekleri ve abideleri ermağan etmiş, bundan başqa dünyanın çeşidli bölgelerinde bir birinden qopuq düşmüş medeniyetleri de çulğaşdırmışlar. Bu sebeble Türklerin ayrı ayrı coğrafi erazierdeki medeniyet, elm, texnika sahesindeki bilgileri de bir yerden digerine çatdırmaqda, bir araya getirmekde böyük rolları olmuşdur. Qerblilerin “köçeri” damğası vurduğu, aşağı medeniyet seviyesi kimi baxdığı bu medeniyet ünsürü qesden ve bilerekden geri qalmış, gelişmemiş bir medeniyet olaraq gösterilmişdir. “Barbar köçerilerin” yaşadıqları vehşi çöl dedikleri yerleri bilerek medeniyyetden uzaq bölgeler olaraq göstermiş, böyük Ferabilerin yetişdiyi Otrarı, Deşti-Qıpçaq çölünü bilerek görmezlikden gelmişler. Türklerin çox uzaq mesafelere etdiyi bu cür köçlerin tarixde sayı azdır. Türkler daha çox belli bir bölge hüdudları içinde köçeri heyat yaşamışlar. Yarı köçerilik, mövsümçülük ve ya yaylaq-qışlaq heyat terzi deye bileceyimiz bu yaşayış şekline qerbli alimler yanlışlıqla köçerilik deyirler. Eslinde bu köçerilik deyildir, tebiet sikline, mövsümlerin döngüsüne uyğun olaraq tebiet ananın nemetlerinden maksimum istifade etme senetidir. Yaxın zamanlara qeder Felestin, Suriye, İordaniya vb. Ereb ölkelerindeki Türkmen oymaqları yayı çöllerde qıl çadırlarda, qışı ise kendlerindeki daş evlerinde keçirirdiler. Son dövrlerde süretle Erebleşmekde olan bu Türkmenler bölgedeki İsrail gerginliyi sebebi ile yaşadığı yerleri (mes, Suriyenin Qolan tepelerindeki Türkmenlerin Şama yerleşmesi kimi) terk ederek şeherlere yerleşir ve Türklüyünden uzaqlaşaraq asimile olurlar. Azerbaycanda yarı köçeri heyat terzinde yaşayanlara elat ve ya Terekeme deyirler. Qışı isti Muğan çölünde keçiren Terekemeler yayın itsisinden, susuzluğundan, quraqlığından qurtulmaq üçün heyvanları, ovdanlıqları ile birlikde serin, yaşıllıq, bolluq dolu dağlıq ve dağeteyi bölgelere köç edirler. Quzey Azerbaycandakı elatların çoxu Qarabağ Savaşından ve Ermenilerin Laçın, Kelbecer bölgelerini işğalından sonra yaylaq-qışlaq yaşayış terzine son vermeye mecbur olmuş, serin, bereketli yaylaqlarından mehrum qalmışlar. Azerbaycanın güneyindeki elatlar gederek azalsa da Muğanda, Qaradağ etrafında ve özellikle Qaşqay elinde yarı köçeri yaşam terzlerini davam etdirirler. Çox az araşdırılmış olan bu elatlar zengin folkloru, aşıq musiqisi, şifahi xalq edebiyatı, qedim qam-şamanlardan bu güne gelmiş insanları sağaltmaq üçün istifade edilen Türkeçare üsulları, minilerden üzü beri gelen qedim Türk damğalarının, motivlerinin bezediyi kilim, xalıları ile araşdırmaçıların yolunu gözleyir. Türklerde medeniyetin bir başqa ünsürü olan şeherçilik de çox gelişmişdir. Özellikle uyğurlar, qıpçaqlar, tatarlar ve Azerbaycan Türkleri şeher medeniyeti sahesinde böyük başarılar elde etmişler. Azerbaycan şeherlerinin anası Tebriz, daha sonra Gence, Şamaxı, Erdebil, Şeki, Urmu, Şuşa, Makı, Bakı vs. tarixde öz layiqli yerlerini tutmuşlar. Bu şeherler musiqisi, memarlığı, senetkarlığı, edebiyatı ile medeniyyetimize böyük ermağanlar vermişler. Türklerde tarixen hem zengin elat kültürü, hem de gelişmiş şeher medeniyeti mövcud olmuşdur. Her ikisi de üstün, zengin, bir birine ten şekilde önemlidir. Elatları kiçimsemek, kendlileri aşağılayıb kendli-şeherli ayırımı etmek çox yanlış ve zererlidir. Bu sehvi edenler Türk kültüründen heç ne anlamayan, qerb gözlüyü taxıb Türk kültürüne ögey gözle ve cahilce baxanlardır. Ümumilikde baxdığımızda, elat kültüründe yetişenlerin daha çox kollektivçi ruha sahib, eliaçıq, cesur insanlar olduğunu, şeher medeniyeti içinde böyüyenlerin ise nazaketli, yığımcıl, ehtiyatlı olduqlarını görürük. Elbette ferdlerin sosial davranışları çox ferqli ola biler, ancaq insanların genetik kodlarını da unutmamalıyıq.