Rusiyanın təcavüzü Xəzərin statusu problemini dərinləşdirib Serik Primbetov: "Gürcüstandakı münaqişə Xəzər dənizi regionu ölkələrinin iqtisadi vəziyyətinə mənfi təsir göstərib" Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiyanın razılaşdırılması üzrə xüsusi işçi qrupun 23-cü iclası sentyabrın 4-5-də Bakıda keçiriləcək. Xarici İşlər Nazirliyi mətbuat xidmətinin məlumatınaa görə, iclas "Gülüstan" sarayında baş tutacaq. Xatırladaq ki, bu görüşün iyulun 23-24-də keçirilməsi gözlənilsə də, toplantı iştirakçıların xahişilə təxirə salınmışdı. İclasda Azərbaycan, Qazaxıstan, Türkmənistan, Rusiya və İranın xarici işlər nazirləri müavinlərinin rəhbərlik etdikləri nümayəndə heyətləri iştirak edəcək. Görüşdə Xəzərin statusu haqqında Konvensiyanın mətni üzərində müzakirələr aparılacaq. Aysel Qeyd edək ki, Xəzəryanı ölkələrin Tehran sammitində Bakıda Xəzərin təhlükəsizliyinə dair xüsusi konfrans keçirilməsi də qərara alınıb. Həmin konfransla bağlı işçi qrupun iclasında müzakirələr aparılacaq, mövcud olan təhlükəsizlik məsələlərinə aid bütün təkliflər ümumiləşdiriləcək, təkliflər əsasında layihə hazırlanacaq. İşçi qrupun iclasında təhlükəsizlik üzrə konfransın tarixi də müəyyənləşəcək. Bu arada Qazaxıstanın Azərbaycandakı səfiri Serik Primbetov ölkəsinin münaqişələrin regionun təhlükəsizliyinə mənfi təsirindən narahatlığını bildirib: "Astana regionun təhlükəsizliyinə mənfi təsir göstərən Gürcüstandakı vəziyyətin tezliklə tənzimlənməsində maraqlıdır". Səfirin sözlərinə görə, Gürcüstandakı münaqişə Xəzər dənizi regionu ölkələrinin iqtisadi vəziyyətinə də mənfi təsir göstərib. Qazaxıstanda Azərbaycanla TransQazaxıstan magistralının tikintisi birgə layihəsi üzrə iş aparılır. Layihənin məqsədi yüklərin Çindən Xəzər dənizi və Qara dəniz vasitəsilə Avropaya nəql edilməsidir. Bundan başqa, Azərbaycanda taxıl terminalı tikilib və istifadə edilməkdədir. Ora artıq 20 min ton taxıl çatdırılıb. Yaxın gələcəkdə dəyirman tikilməsi planlaşdırılıb. Səfirin diliylə səsləndirilən Qazaxıstanın narahatçılığı başadüşüləndir. Nəinki Qazaxıstan, eləcə də Azərbaycan və Türkmənistan da regionda baş verənlərdən narahatdır. Səfirin bildirdiyi kimi, Qazaxıstanda Azərbaycanla TransQazaxıstan magistralının tikintisi birgə layihəsi üzrə iş aparılır. Azərbaycan eyni zamanda Türkmənistanla da münasibətlərində dönüş yaradıb. Bu ölkə "Transxəzər" layihəsinə qoşulmağa razılıq verib. Bir çox məsələlərdə də Azərbaycanla əməkdaşlıq etməyə hazırdır. Ancaq bütün bu layihələri əngəlləməyə çalışan Rusiya və İran ölkələr arasında normal münasibətlərin qurulmasında da maraqlı deyil. Xəzərin hüquqi statusuna gəldikdə isə, Rusiyanın, eləcə də İranın mövqeyi bəllidir. Bu dövlətlər Xəzərin bölünməsi probleminə ölkələrinin ərazi bütövlüyünün bərpası kontekstindən yanaşırlar. Xatırladaq ki, Azərbaycan dənizin statusu məsələsiylə bağlı artıq bəzi sahilyanı ölkələrlə müvafiq razılıqlar əldə edib. Amma Xəzərin yekun statusunun bütun sahliyanı ölkələrin iştirakıyla təyin edilməsi lazımdır. Xatırladaq ki, SSRİ və İran arasında imzalanan müqavilələr nəticəsində Xəzər dənizinin statusu daxili su hövzəsi kimi müəyyənləşib və bu amil beynəlxalq hüquq doktrinasında da öz əksini tapıb. 1991-ci ildə Sovet İttifaqının süqutundan sonra Xəzər regionunda vəziyyət radikal şəkildə dəyişib. Yeni müstəqil sahilyanı dövlətlərin yaranması balıqçılıq, dəniz təkinin kəşfiyyatı, hövzənin və onun enerji resurslarının istismarıyla bağlı bir sıra hüquqi çətinliklər və sərhəd problemləri ortaya çıxıb. Xəzərin statusu ilə bağlı məsələni ilkin olaraq 1992-ci ilin əvvəllərində hövzə dövlətlərinin regional təşkilatının yaradılması təşəbbüsüylə çıxış edən İran gündəmə gətirib. 1994-cü ildə imzalanan "Əsrin müqaviləsi" bu istiqamətdə müzakirələrin daha da kəskinləşməsinə səbəb olub. 1993-cü ildə imzalanması nəzərdə tutulan beynəlxalq neft müqavilələrinin qarşısını qiyam yoluyla alan Rusiya 1994-cü ildə gerçəkləşən layihələrə qarşı İranın geosiyasi iddialarını stimullaşdırdı. Başqa sözlə, SSRİ ilə müqavilələr nəticəsində Xəzərdə payı müəyyənləşmiş İran əslində SSRİ-nin süqutundan sonra adi məntiqlə yanaşsaq, bu prosesə qarışmamalıydı. SSRİ-nin payına düşən hissənin Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan arasında bölüşdürülməsi müzakirə mövzusu olmalıydı. Amma Moskva Azərbaycanı gələcəkdə təzyiq və şantaj altında saxlamaq məqsədiylə prosesə İranı da qatıb. Bu gün hövzənin bölünməsində əsasən iki yanaşma üstünlük təşkil edir. Həmin yanaşmalardan biri Xəzərin dəniz, digəri göl olmasına söykənir. BMT-nin dəniz hüququna dair Konvensiyasında hər hansı bir hövzənin "dəniz", yaxud "göl" adlandırılması üçün əsas onun dünya okeanıyla əlaqəsi hesab edilir. Açıq dənizlərin dünya okeanı ilə birbaşa əlaqəsi olmalıdır. Yarımqapalı dənizlərə dünya okeanı ilə başqa dənizlər vasitəsiylə çıxışı olan su hövzələri aiddir. Dünya okeanıyla təbii dar keçidlərlə əlaqəsi olan su hövzələri qapalı dənizlər sayılır. Çaylar və su kanalları beynəlxalq dəniz hüququnun predmeti hesab olunmurlar. Xəzər dünya okeanıyla təbii əlaqəsi olmadığına görə "dəniz" hesab edilə bilməz. Hər hansı bir su hövzəsinə dəniz statusunun verilməsi sahilyanı olmayan istənilən ölkəyə bu dənizdən istifadə hüququ verir. Xəzər adi dənizlərdən biri kimi qəbul edilərsə, o halda ona BMT-nin kontinental şelf və dəniz hüququna dair Konvensiyası avtomatik tətbiq olunmalıdır. Belədə sahilyanı dövlətlər 12 millik ərazi suları üzərində suveren hüquqlar və 200 millik iqtisadi zona əldə etməlidir. Amma Xəzərin maksimal eni 200 dəniz milini ödəmədiyi üçün iqtisadi zonanın xarici sərhədlərini orta xətt üzrə götürmək olar. BMT Konvensiyasına əsasən, əgər su hövzəsi bir neçə dövlətin ərazisiylə əhatə olunursa, dünya okeanına da təbii çıxışı yoxdursa, göldür və və o, sahilyanı dövlətlərin sərhədləri çərçivəsində daxili milli sular hesab olunur. Bu halda Xəzərdə bölgü şimaldan cənuba qədər orta xətt və sahilyanı dövlətlərin sahilə çıxan sərhəd kəsişmələri üzrə aparılmalıdır. Bütün bunlara baxmayaraq Xəzərin bölünməsiylə bağlı sahilyanı dövltlərin vahid mövqeyi hələ də nəzərə çarpmır. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi Rusiya tərəfindən danışıqlara cəlb edilən İran daha sərt mövqedən çıxış edir. Hazırda Xəzər şelfi üzərində 14 faiz paya malik İran əlavə olaraq 6 faizə də iddialıdır. İranın xəzərətrafı sərhədləri yalnız Azərbaycan və Türkmənistanla kəsişdiyi üçün bu ölkənin Rusiya və Qazaxıstandan əlavə pay umması coğrafi reallıqlara uyğun gəlmir. Söhsüz ki, Tehran Azərbaycan və Türkmənistanın ərazi sularına iddialıdır. İranla Türkmənistan arasında hələ ki, ciddi narazılıq yoxdur. İran və Türkmənistanın digər üç dövlətdən (Azərbaycan, Rusiya və Qazaxıstan) fərqli olaraq "orta xətt" prinsipiylə razılaşmamasının əsas səbəbi Tehran və Aşqabadın Xəzərdəki yeni neft yataqları üzərində öz hüquqlarını təmin etmək istəyi, eləcə də Azərbaycana məxsus yataqların istismarının qarşısının alınmasıyla bağlıdır. Onu da deyək ki, göllərin orta xətt üzrə milli sektorlara bölünməsi yeni hadisə deyil. Bununla bağlı Çad (Kamerun-Çad-Nigeriya-Niger), Böyük göl (ABŞ-Kanada) və s. su hövzələrini misal çəkmək olar. Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiyanın razılaşdırılması üzrə xüsusi işçi qrupunun Bakıda keçiriləcək 23-cü iclasını da gözləyək. xalqcebhesi