EL-Çİ-BƏY Cavid CABBAROĞLU Bir dəfə Əbülfəz Elçibəydən soruşmuşdular ki, Siz niyə Atatürkü bu qədər çox, hətta Anadolu insanından da artıq sevirsiniz. Cavabı belə olmuşdu: “Gözəl tabloları yaxından seyr etməklə olduğu kimi qiymətləndirmək çətindi. Mən Atatürk tablosuna uzaqdan, öz dövlətini qurub dünyada haqq sahibi olmaq istəyən bir millətin yerindən durub baxıram. O zaman Atatürkün öz nəhəngliyini, yaratdığı Türkiyə dövləti kimi tablonun nəhəngliyini görməmək mümkün deyil...” Bizi Elçibəydən 8 illik bir zaman məsafəsi ayırır artıq. Hər ötən il, hər ötən gün, hətta hər ötən an bizi ondan daha da uzaqlaşdırır. Və uzaqlaşdıqca da onu daha yaxşı tanımağa başlayırıq. İndi biz də Elçibəyə uzaqdan, bir tablo kimi baxırıq – Elçibəy Atatürk tablosuna baxan kimi. Və baxdıqca da bu tabloda Elçibəyin öz nəhəngliyini, mübarizə və savaşlarda keçən ömrünün nəhəngliyini, Azərbaycan türkünün xoşbəxt gələcəyi üçün bitib-tükənmək bilməyən arzularının nəhəngliyini görürük. Onun ömrü də, missiyası da sanki XX əsr üçün yazılmışdı. Yəqin elə bu səbəbdən bizimlə birgə XXI əsrə adlaya bilmədi, bəlkə də adlamaq istəmədi. Amma Tanrının yazdığı ömür payından fərqli olaraq, Elçibəyin özü də, sözü də, fikirləri də XXI yüzil və daha sonrakı əsrlər üçün idi. * * * Müdriklərdən biri deyib ki, müasirləri insanı əməllərinin nəticəsinə görə, sonrakı nəsillər isə niyyətinə görə qiymətləndirir. Biz müasiri olduğuna görə Elçibəyi əməlinin nəticəsinə görə qiymətləndirdik – zəif prezident, məğlub siyasətçi kimi. Adına olmazın şər-şəbədələr qoşdular, ibarələr söylədilər, “qorxub qaçdı” dedilər. Amma və lakin fərqinə də varmadılar ki, lap əməllərinin nəticələrinə görə qiymətləndirsələr də, bu saf niyyətli adamın Azərbaycan üçün, Azərbaycan türkü üçün etdikləri doğrudan da böyük, nəhəng işlər idi. Elçibəy 63 illik ömründə nələr etdi? O, bizə milli kimliyimizi qaytardı, türk olduğumuzu anlatdı, Bütöv Azərbaycan məfkurəsini beyinlərə, ürəklərə yeritdi, Azərbaycanın azadlığı və müstəqilliyi uğrunda hərəkat başladıb onu uğurla başa çatdırdı. Sonra gəlib ölkəmizə prezident oldu – bir il sonra devriləcəyini bilə-bilə. O, azərbaycanlıların bütün tarixi boyu seçdiyi ilk padşah idi. Bir il ərzində işğalçılara qarşı mübarizə apardı, məğlubiyyət seriyasından gözü açılmayan toplumun özünəinam hissini qaytardı, milli valyutamızı dövriyyəyə buraxdı, ali məktəblərə test üsulu ilə tələbə qəbulunun əsasını qoydu və nəhayət, 200 ildən sonra rus ordusunu Azərbaycandan çıxardı. Bu, onun “zəif prezident” kimi gördüyü işlər idi. “Cəsarətsiz siyasətçi” kimi isə işi bundan ibarət oldu ki, devriləndən sonra da ölkəni tərk etmədi – hələ indiyədək tarixdə hakimiyyətdən devrilən rəhbərin ölkədə qalması faktına rast gəlinməyib. Hər halda, Ordubadın ucqar dağ kəndində doğulub bir millətin taleyini dəyişəcək qədər statusa sahib olmaq, Azərbaycan prezidenti və türk dünyasının liderindən biri mərtəbəsinə yüksəlmək “zəif adam”ın işi ola bilməzdi. * * * Elçibəy istəsəydi, çoxları kimi rahat bir ömür sürə bilərdi. Sovet dövründə şərqşünaslıq fakültəsini bitirib ərəb ölkələrində tərcüməçi işləmək nə demək idi – bunu əksəriyyət bilir. Ən azı qayıdanda özüylə bir “Volqa” və bir neçə ilə bəs edəcək qədər para gətirə bilərdi. Amma Elçibəy o paranı Misirə qastrola gedən Azərbaycan müğənnilərinin konsertlərində “Azərbaycan” qışqırmaları üçün ərəb çocuqlarına xərcləmişdi. Bakıya qayıdandan sonra dissertasiya müdafiə edib alimlik dərəcəsi alandan sonra da karyera qapıları üzünə açılmışdı. Zatən ensiklopedik biliyə malik olması, Şərq tarixinin və ərəb dilinin incəliklərinə yiyələnməsi buna haqq və imkan da verirdi. Amma o, universitet müəllimliyindən ikiəlli yapışıb, ali məktəb auditoriyalarını azadlıq ideyalarını yaymaq və milləti 40 il sonrakı istiqlala hazırlamaq üçün əlverişli məkan hesab etmişdi. Həbsxana həyatından sonra universitet qapıları üzünə bağlansa da, yolundan dönməmiş, sınmamış, yorulmamış, yıxılmamış, bütöv bir istiqlal nəsli formalaşdıra bilmişdi. * * * Həzrəti Məhəmməd (s.ə.s.) hədislərinin birində buyurur ki, “hər bir insanın dəyəri Tanrıya iman gətirdikdən sonra xalqı sevməklə ölçülür”. Yəni Xaliqə gedən yol xalqdan keçir. Elçibəyin ən böyük silahı məhz xalqı sevməsində idi. Bu sevgi o qədər böyük idi ki, Bəy əfsanəvi Şərq hökmdarları kimi bir əlində qılınc, o biri əlində qələm tuta bilmədi. Ya hər iki əlində qələm tutdu, ya da qılınc tutmalı olan əliylə hər kəsi, hətta bədxahlarını da sığallamağa çalışdı. Hərçənd bir tarixçi kimi bilməmiş deyildi ki, sevgili milləti Sabiri acından sabun yeməyə, Hüseyn Cavidi pencəyini satmağa, Mirzə Cəlili əlyazmalarını yandırıb evini qızdırmağa məcbur edib və azərbaycanlılardan başqa heç bir xalqın leksikonunda “xalq üçün ağlayan göz kor olar” atalar məsəli yoxdu – yenə də bu dəli sevdadan, millətə olan sevgisindən vaz keçmədi. O, əsl sevgi sultanı, millət sevdalısıydı. Taleyin işinə bax: Azərbaycanın azadlıq bayrağını XX əsrin əvvəlində Rəsulzadə, sonunda Elçibəy qaldırdı. Hər ikisinin soyadında “peyğəmbər” sözü vardı. Millətini sevmək hər ikisinə cəza oldu, olmazın cəfalar çəkdirdi. Heç biri yolundan dönmədi. Və hər ikisi Azərbaycandan kənarda – Türkiyədə dünyasını dəyişdi. Bəlkə də Tanrı bu məmləkətə istiqlal elçilərinin əbədiyyətə qovuşma məkanı statusunu layiq görmədi... * * * Elçibəy bir insan ömrünə sığmayacaq həyat yaşadı. Alim həyatı, ziyalı həyatı, dissident həyatı, inqilabçı həyatı, lider həyatı, prezident həyatı, bir də BƏY həyatı... O, BƏY gəldi, BƏY getdi. Camaat dədəsinin qoyduğu adı doğrulda bilmədiyi bir vaxtda 30 ildən artıq müddətdə BƏY adını mübaliğəsiz-filansız layiqincə daşıdı. Kiməsə nökər olmadı, qul olmadı, kölə olmadı. BƏY oldu, BƏY olacaq – istər yetmiş yox, lap səksən, yüz, yüz yetmiş yaşı olsun! lent