İbrahim Sel [email protected]/* */ Axundovun əlifba iztirabları Azərbaycan yazısını asanlaşdırmaq üçün əlifbada dəyişiklik etmək ideyası ilk dəfə 19-cu əsrdə meydana çıxmışdı. İdeyanı irəli sürən böyük mütəfəkkir Mirzə Fətəli Axundov ərəb əlifbasının Azərbaycan yazısı üçün yararsız olduğunu göstərərək deyirdi: «Ərəblər bizim minillik səltənətimizi zavala uğratdılar; şan-şövkətimizi bada verdilər, vətənimizi xarabazara çevirdilər və bütün bunlara əlavə olaraq, bizim boynumuza elə bir əlifba da bağlamışlar ki, onun sayəsində hətta adi savad sahibi olmaq belə bizim üçün ən çətin işlərdən olmuşdur». M. F. Axundov ərəb əlifbasında sait səslərə aid hərflərin olmamasını, yəni bir-birinə oxşamasını, nöqtələrin çoxluğunu, hərflərin bitişərək müxtəlif formaya düşməsini nöqsan hesab edirdi. O, həmin əlifanın xüsusilə tədris üçün yaramadığını, çox ağır olduğunu göstərərək deyirdi ki, bu əlifbanı 3-4 ilə ancaq öyrənmək olur, ilk gündə əlifbanı öyrənmək uşağa riyaziyyatı öyrənməkdən çətin gəlir, elə buna görə də uşaq bezir və ona nifrət edir. Axundov ərəb əlifbasının bütün çatışmazlıqlarını müəyyən etdikdən sonra yeni bir əlifba layihəsi üzərində çalışmağa başladı. Həmçinin o, təkcə Azəraycan yazısını deyil, ümumiyyətlə, ərəb əlifasından istifadə edən bütün xalqların yazılarını asanlaşdırmağı nəzərdə tuturdu. O, bu haqda yazırdı: «Son zamanlar islam əlifbasının ərəb, fars və türk dillərinin yazılışı və oxunmasındakı nöqsanlarını müşahidə edərək, həmin dillərin öyrənilməsini asanlaşdırmaq məqsədilə islam yazı qaydalarını dəyişdirməyi lazım bildim». Böyük mütəfəkkir əlifba islahatını dövrün ən vacib işlərindən hesab edirdi. O, bu məsələyə ciddi yanaşmağı tələb edir və öz xüsusiyyətlərinə görə mövcud ərəb əlifbasından fərqli olan, tədris, nəşriyyat işlərini asanlaşdıra bilən əlifba yaratmağı lazım bilirdi. Buna görə də o, deyirdi: «… bizə elə bir əlifa ixtira etmək lazımdır ki, onun nəticəsində üç məqsədə çatmaq mümkün olsun. Yəni birinci- asan oxumaq; ikinci- asan yazmaq; üçüncü- asan çap etmək. Ancaq elə olduqda köhnə əlifbanı dəyişdirmək vacib işlərdən sayıla bilər». Axundov yazımızı asanlaşdırmaq uğrunda 20 ildən artıq inadla çalışdı. Onun bu sahədəki fəaliyyətini iki mərhələyə bölmək olar: İlk mərhələdə Axundov ərəb əlifbasında islahat aparmaq məqsədini qarşıya qoymuşdu. Sonrakı mərhələdə isə o, ərəb əlifbasından tamamilə əl çəkmək tələbini irəli sürdü. Birincə mərhələdə Axundov «ərəb əlifbasını dəyişdirmək, ona sait hərflər əlavə etmək, nöqtələri atmaq yolu ilə yeni bir əlifba layihəsi tərtib etmək» fikrini irəli sürmüşdü. Həmin məqsədlə o, ərəb əlifbasının islahı üçün layihə hazırlamışdı. Bu layihədə köhnə ərəb əlifbası saxlanılmış, lakin onda bir sıra yeniliklər edilmişdi. Yeni əlifbanın necə tərtib edilməsi prinsipləri haqqında məktublarının birində deyirdi: «… bütün nöqtələri atdım, indiyə qədər yazılmayan sait səsləri əlifbaya daxil etdim, onların hər birisi üçün gözəl şəkillər ixtira etdim. Əlifbanı çatışmayan hərflərlə tamamladım, hərflərin hər birisi üçün nöqtələrin köməyi olmadan bir şəkil tapdım…» Axundov bu yeni əlifa layihəsini Avropanın beş mühüm dövlətinə və İrana göndərmişdi. 1863-cü ildə isə özü Türkiyəyə getmiş və əlifba layihəsini dövlət başçılarına vermişdi. Türkiyədə yeni əlifba layihəsi müzakirə olunarkən ciddi mübahisələr meydana çıxmış və bu layihənin bəzi cəhətləri bəyənilməmişdi. Axundovun özünün dediyi kimi, Türkiyədən kədər və təəssüflə qayıtmağa məcbur olmuşdu. Lakin bu müvəffəqiyyətsizlik onun iradəsinə əks təsir göstərə bilmədi. Bütün çətinliklərə baxmayaraq, o, öz fikrindən əl çəkmədi və həmin sahədəki fəaliyyətini yenə davam etdirdi. Türkiyədən qayıtdıqdan sonra əlifbanın daha bir sıra vacib cəhətləri üzərində düşünməyə başladı. O, əvvələr əlifbaya ancaq saitlərə hərf artırmaq, nöqtələri çıxarıb atmaq, hər hərfə xüsusi şəkil düzəltməklə kifayətlənmişdisə, sonra bunlardan əlavə, hərfin sözdə bitişik yazılmamasını də lazım görürdü. Lakin Axundov bu məsələdə işə çox həssaslıqla yanaşırdı, hərfin söz tərkibində bir növ bitişməsinə deyil, onun qrafik quruluşunun dəyişdirilərək bitişik yazılmasının da əleyhinə idi. O, hərflərin quruluşunda dəyişiklik edilmədən sözdə onların bir-birinə bitişməsini sürətlə yazmaq vasitəsi hesab edir və bu xüsusda deyirdi: «… müxtəlif şəkillər (yəni hərflər) yazının sürətlə yazılması xatirinə əsl tərkibini itirmədən bir-birinə bitişsələr və bu bitişmə əlaməti hərfin tərkib hissəsi hesab olunmayıb, sürətlə yazmaq vasitəsi olarsa, mətləbə xələl yetirməz». Axundov ərəb əlifbasının islahına dair bir neçə layihə tərtib etmişdi. Bütün bu layihələrdən əsas məqsəd yazını sadələşdirmək və xalqın asan və tez savadlanmasına şərait yaratmaq idi. O, əlifba məsələsi üzərində daim düşünür, daha asan bir əlifba yaratmağa çan atırdı. İkinci mərhələdə Axundov ərəb əlifbasını islah etmək yox, onu başqası ilə, xüsusən soldan sağa yazılan əlifba ilə dəyişdirmək fikrinə gəlir. O, xəttin sağdan sola çəkilməsinin yazını çətinləşdirən vasitələrdən biri olduğunu göstərərək deyirdi: «… biz bunu bilməliyik ki, hər cür xəttin sol tərəfdən sağ tərəfə çəkilməsi onun sağdan sola çəkilməsindən asandır. Kağız üzərində səttarə qoyub, cədvəl çəkənlər bu fikrin doğru olduğunu təsdiq edə bilərlər. Buna görə də yazını sağdan sola yazan biz müsəlmanlar öz-özümüzü çətinliyə düçar etmişik». Axundov sillabik xətli ərəb əlifbasının hərflərindən imtina edərkən ancaq sağdan sola yazılan alfabeti-xətli əlifbanın hərflərini qəbul edirdi. O, bu haqda deyir: «Soldan sağa yazılıb oxunan, sözlərin tərkibində bütün sait hərfləri samitlər sırasına daxil edilən və bütün nöqtələri atılmış alfabeti əlifbadan başqa heç bir xəttin hərflərini qəbul etmirəm və heç vaxt qəbul etməyəcəyəm». M. F. Axundov Avropa xalqları əlifbasından əsasən latın hərflərinin qəbul edilməsini lazım bilirdi və buna dair layihə də hazırlamışdı. Onun yeni əlifbası 42 işarədən ibarət idi. Bunlardan 32-si samit, 10-u isə sait səslərə aiddir. Yeni əlifba uğrunda böyük insan çox ağır zəhmətlər sərf etdi və məqsədinə nail olmaq üçün bütün imkanlara əl atdı. Lakin ciddi maneələrə rast gəldiyi üçün o dövrdə yeni əlifba qəbul edilmədi. Uzaqgörən mütəfəkkir öz zəmanəsində baş tutmayan bu gözəl ideyanın həyata keçirilməsini gələcək nəsillərə tapşırmışdı. ALMA