ABŞ və İsrail seçkilərlə məşğul olsalar da, İran təhlükəsi aradan qalxmayıb.

Tehrandakı mollalar “İsrailə ölüm” və “Amerikaya ölüm” şüarlarını səsləndirməkdə davam edirlər. Mövcud sanksiyalara baxmayaraq, onlar nüvə silahı əldə etməyə çalışırlar. Onlar Qırmızı dənizdən Aralıq dənizinə qədər Şiə Ayparasını yenidən qurmaq üçün əllərindən gələni edirlər.

Onlar özləri və övladları üçün daha yaxşı gələcək arzulamaq cinayətinə görə öz xalqını kütləvi şəkildə edam edirlər. Bu səbəbdən, seçkilərin olub-olmamasından asılı olmayaraq, İranda rejim dəyişikliyi uğrunda səylərimizi dayandıra bilmərik. Hazırda isə rejim dəyişikliyi mümkün görünür.

Güney Azərbaycan Respublikası Partiyasından olan, Güney Azərbaycan Dövlətçilik Şurasının üzvü Atakan Araz son müsahibəsində bildirib: “Bizim qiymətləndirməmizə görə, İslam Respublikası hazırda legitimlik böhranı, iqtisadi və struktur aşınması, xarici təzyiq, müharibə, sosial narazılıq və müxtəlif mərkəzlərdə baş qaldıran etirazların misli görünməmiş birləşməsi ilə üzləşib.”

Bu vəziyyət mollalar rejimini hazırda daha həssas vəziyyətə salır.

Araz sözlərinə davam edib: “Ağır iqtisadi böhranın və ya etirazların öz-özlüyündə rejimin qaçılmaz süqutu demək olmadığı doğrudur. Lakin onlar eyni vaxtda və digər amillərlə birlikdə baş verdikdə, siyasi dəyişiklik və idarəetmə qabiliyyətinin zəiflədilməsi üçün təsirli vasitələrə çevrilə bilərlər.

“Son dövrlərdə nəzarət və repressiya mexanizmlərinin gücləndirilməsi istiqamətində atılan addımlar da hakim strukturun artan sosial risklərdən və siyasi-struktur çöküşü ehtimalından narahat olduğunu göstərə bilər.”

 

İran rejimini effektiv şəkildə dəyişdirmək

Güney Azərbaycan Azadlıq Partiyasının sədri və Güney Azərbaycan Dövlətçilik Şurasının idarə heyətinin üzvü Eldar Qaradaği vurğulayıb: “İran rejiminin dəyişdirilməsi üçün uğurlu strategiya eyni vaxtda dörd istiqamətdə həyata keçirilməlidir: 1. Davamlı hərbi təzyiq və müharibə qorxusu; 2. Dərin və deşilməz sanksiyalar; 3. Fars (Ərəb) körfəzi və Hörmüz boğazına strateji təzyiq; 4. İranın qeyri-fars xalqlarının siyasi gücünün artırılması.”

O, İranı yalnız Tehran üzərindən anlamağın mümkün olmadığını izah edib: “Ölkənin iqtisadi, ekoloji, etnik, dini və sosial ziddiyyətləri bir-biri ilə dərindən çulğaşıb. Halbuki rejimin ən böyük nəzarət vasitəsi təkcə nüvə və ya raket proqramları deyil, həm də onun ideoloji və təbliğat sistemidir.

“Məhdud iqtisadi resurslara malik avtoritar rejim üçün hərbi əməliyyat təhlükəsinin davam etməsi müharibənin özündən daha böyük psixoloji təzyiq yarada bilər. Eyni zamanda, sanksiyalar xüsusilə neft gəlirlərini, bank sistemini, logistikanı və məhdudiyyətlərdən yayınmaq üçün istifadə olunan şəbəkələri hədəfə almalıdır.

“Onilliklər ərzində tətbiq edilən sanksiyalar göstərib ki, sanksiyaların tam icra olunmaması və xüsusilə Çin və Rusiya vasitəsilə alternativ kanalların mövcudluğu rejimin dayanıqlığını qoruya bilər. Bir tərəfdən tətbiq edilən, digər tərəfdən isə yan keçilən sanksiyalar son nəticədə Tehranın mövqeyini gücləndirir.”

Bununla belə, rejim dəyişikliyi hədəflənirsə, başqa bir müharibə lazım ola bilər. Bu müharibə gözləniləndən daha tez baş verə bilər. Bununla belə, nəzərə almaq lazımdır ki, bu rejimi sadəcə bombalamaqla mövcudluğuna son qoymaq mümkün deyil.

İsrail və ABŞ rejim dəyişikliyini həyata keçirmək üçün quru qoşunlarına ehtiyac duyacaqlar, lakin bu qoşunların mütləq ABŞ və İsrail hərbçilərindən ibarət olması vacib deyil. Çünki İran əhalisinin böyük bir hissəsi, xüsusilə də ölkənin etnik azlıq qrupları arasında rejim dəyişikliyini istəyənlər çoxdur.

 

Güney Azərbaycan əhalisinin rolu

Güney Azərbaycan İnsan Haqları Mərkəzinin nümayəndəsi Savaş Mərəndli vurğulayıb ki, rejimin azlıq qruplarına qarşı repressiyaları mədəni soyqırım səviyyəsinə çatacaq qədər geniş yayılıb. O, həmçinin Pəhləvi rejiminin də Güney Azərbaycan əhalisi ilə pis rəftar etdiyini qeyd edib.

O bildirib: “Biz, Güney Azərbaycan İnsan Haqları Mərkəzi olaraq, beynəlxalq ictimaiyyəti İranın fars rejimi altında Güney Azərbaycanlılara qarşı davam edən zülmü tanımağa çağırırıq.”

“1925-ci ildə Qacar imperiyasının süqutundan bəri, 100 ildən artıqdır ki, xalqımız həm Pəhləvi rejimi, həm də qondarma İslam Respublikası dövründə sistemli ayrı-seçkilik, alçaldılma, assimilyasiya və siyasi repressiyalarla üzləşib. Azərbaycan türkcəsinin formal təhsildə istifadəsi qadağan edilib, milli kimliyimiz və tariximiz arxa plana keçirilib, milyonlarla Güney Azərbaycanlı assimilyasiyaya məruz qalıb.

“Xalqımız öz hüquqlarını müdafiə etmək üçün hər dəfə ayağa qalxdıqda, amansızcasına yatırılıb. 1945–1946-cı illərdə Azərbaycan Milli Hökumətinin devrilməsi zamanı və həm Pəhləvi, həm də İslam Respublikası dövrlərində baş vermiş digər üsyanların yatırılması zamanı on minlərlə insan öldürülüb.”

Güney Azərbaycan Milli Dövlətçilik Şurasının idarə heyətinin üzvü və Güney Azərbaycan Tələbə Birliyinin nümayəndəsi Cavad Rəncbər bildirib: “Bizim fikrimizcə, İran İslam Respublikası altında təxminən yarım əsrlik təcrübə mövcud siyasi sistemin demokratik siyasi iştirak, milli hüquqlar və fundamental azadlıqlar üçün lazımi hüquqi və institusional mexanizmləri təmin edə bilmədiyini göstərib.

“Siyasi, milli və sosial etirazların zorakılıqla yatırılması, siyasi həbslər, edamlar və etirazçılara qarşı ölümcül gücdən istifadə beynəlxalq insan hüquqları standartları baxımından ciddi narahatlıqlar doğurub.”

 

Demokratik sistemə ehtiyac

Bununla belə, Rəncbər hesab edir ki, mövcud mollalar rejiminin başqa bir avtoritar hökumətlə deyil, daha demokratik sistemlə əvəz olunması həyati əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən o, Rza Pəhləvinin İranda hakimiyyəti ələ almasına qarşı çıxır.

O bildirib: “Bizim tarixi yaddaşımızda Pəhləvi hakimiyyəti hakimiyyətin ifrat mərkəzləşdirilməsi, siyasi repressiyalar və Azərbaycan xalqı da daxil olmaqla, qeyri-fars xalqların kimliyinə, dilinə və milli hüquqlarına qarşı yönəlmiş siyasətlərlə əlaqələndirilir.

“Bizim baxışımıza görə, Rza Pəhləvi atasının və babasının siyasi fəaliyyətinin və irsinin bu aspektlərindən açıq və inandırıcı şəkildə ayrılmayıb; əksinə, bir çox mövqeyində həmin siyasi irsi müdafiə etməyə davam edib.

“Bundan əlavə, onun qeyri-fars xalqlarının öz müqəddəratını təyin etmək hüququ, milli hüquqları, dil hüquqları və ana dilində təhsillə bağlı mövqeləri Güney Azərbaycanın siyasi qüvvələrinin etimadını qazana bilməyib. Buna görə də biz İslam Respublikasının qeyri-fars xalqlarının hüquqlarına eyni mərkəzləşdirilmiş məntiqlə və etinasızlıqla yanaşan, sadəcə başqa formada təzahür edən bir sistemlə əvəz olunmasını qəbul edə bilmərik.”

Rəncbərin sözlərinə görə, “Bu gün türklər, xüsusilə Azərbaycan türkləri, İran adlandırılan coğrafiyada ən böyük milli icmanı təşkil edirlər. Buna görə də onların fəal iştirakı və siyasi iradəsi olmadan heç bir davamlı, uğurlu və demokratik legitimliyə malik siyasi dəyişiklik baş verə bilməz. Eyni prinsip bəluclara, ərəblərə, kürdlərə və digər qeyri-fars xalqlara da şamil edilməlidir.”

O qeyd edib ki, “Güney Azərbaycanın siyasi təşkilatları İslam Respublikasından keçid prosesində həm bu xalqların siyasi təşkilatları, həm də demokratik fars müxalifət qüvvələri ilə əməkdaşlığa hazırdırlar. Lakin belə əməkdaşlıq aydın və qarşılıqlı şəkildə qəbul edilmiş prinsiplərə əsaslanmalıdır.

“Bu prinsiplərin birincisi və ən əsası xalqların öz müqəddəratını təyin etmək hüququnun tanınmasıdır. Bunun ardınca ana dilində təhsil almaq və həmin dildən ictimai həyatda sərbəst istifadə etmək hüquqları, bərabər siyasi iştirak və digər fundamental milli və vətəndaş hüquqları qanunla təmin edilməlidir.”

Rəncbər vurğulayıb ki, “Qeyri-fars xalqların siyasi təşkilatları arasında əməkdaşlıq da qarşılıqlı hörmətə və bir-birinə, o cümlədən Güney Azərbaycanın şəhər və ərazilərinə qarşı ərazi iddialarının rədd edilməsinə əsaslanmalıdır. Əgər bu prinsiplər qarşılıqlı şəkildə tanınarsa, məncə, İslam Respublikasına son qoyulmasını istəyən qüvvələr arasında geniş və legitim siyasi əməkdaşlıq qurmaq üçün real imkan yaranar.”

Güney Azərbaycanlılar, türkmənlər, bəluclar, kürdlər, Əhvaz ərəbləri, lorlar və digər etnik azlıq qruplarından ibarət koalisiya meydanda mübarizə apararaq rejimi devirə bilər. Eyni zamanda, İsrail və Amerika hava dəstəyi göstərə bilər.

Və bu dəfə ABŞ Prezidenti Donald Tramp iş başa çatana qədər mübarizəni davam etdirməli, yarı yolda dayanmamalıdır. Çünki bu rejim devrilməyənə qədər İran təhlükəsi sona çatmayacaq.

 

4 noyabr 2026

Müəllif: Reyçel Avraham;

Yazı müəllifi Dona Qrasiya Diplomatiya Mərkəzinin baş icraçı direktorudur və İsraildə fəaliyyət göstərən jurnalistdir. O, “Qadınlar və Cihad: Amerika, İsrail və ərəb mediasında fələstinli qadınların intiharçı bomba hücumlarının müzakirəsi” kitabının müəllifidir.

Mənbə: https://www.jpost.com/opinion/article-913569