Tür­ki­yə­nin va­si­tə­çi­lik mis­si­ya­sı... ABŞ-İran qar­şı­dur­ma­sı­nın sa­va­şa çev­ril­mə təh­lü­kə­si­ni zə­rər­siz­ləş­di­rə bi­lər Tür­ki­yə-İran mü­na­si­bət­lə­rin­də ye­ni döv­rün baş­lan­dı­ğı mü­şa­hi­də edi­lir. Be­lə ki, bu iki qon­şu döv­lət ara­sın­da­kı qar­şı­lıq­lı mü­na­si­bət­lə­rin əv­vəl­ki dö­nəm­lər­dən fərq­li key­fiy­yət qa­zan­maq­da ol­du­ğu açıq-aş­kar nə­zə­rə çarp­maq­da­dır. Hər hal­da, son vaxt­lar Tür­ki­yə və İran bir-bi­ri­nə mü­na­si­bət­də bu­na qə­dər nü­ma­yiş et­dir­dik­lə­rin­dən da­ha həs­sas ya­naş­ma tər­zi sər­gi­lə­yir­lər. Bu ya­naş­ma tər­zi­ni Tür­ki­yə-İran mü­na­si­bət­lə­ri­ni cid­di şə­kil­də is­ti­ləş­mə­si ki­mi də xa­rak­te­ri­zə et­mək müm­kün­dür. Ona gö­rə də, bu iki qon­şu döv­lət ara­sın­da­kı son əmək­daş­lıq əla­qə­lə­ri bö­yük ma­raq do­ğur­maq­da­dır. Onu da qeyd et­mək la­zım­dır ki, Tür­ki­yə-İran mü­na­si­bət­lə­ri­nin möv­cud key­fiy­yə­ti ya­xın bir ne­çə gün ər­zin­də da­ha qa­ba­rıq şə­kil­də or­ta­ya çı­xa bi­lər. Ən azın­dan ona gö­rə ki, ha­zır­da İra­nın pre­zi­den­ti Mah­mud Əh­mə­di­ne­jat Tür­ki­yə­yə sə­fə­rə gə­lib. Düz­dür, bu sə­fər tam rəs­mi xa­rak­ter da­şı­mır. Be­lə ki, pre­zi­dent M.Əh­mə­di­ne­jat Tür­ki­yə sə­fə­ri­nə bu qar­daş öl­kə­nin pay­tax­tı An­ka­ra­dan de­yil, ən bö­yük şə­hə­ri olan İs­tan­bul­dan baş­la­yıb. Ma­raq­lı­dır ki, İran döv­lət baş­çı­sı­nın İs­tan­bul sə­fə­ri çər­çi­və­sin­də əsa­sən hər iki qon­şu döv­lə­tin li­der­lə­ri­nin - pre­zi­dent M.Əh­mə­di­ne­jat və pre­zi­dent Ab­dul­lah Gü­lün gö­rüş­lə­ri nə­zər­də tu­tu­lub. Ve­ri­lən mə­lu­mat­la­ra gö­rə, hər iki döv­lət baş­çı­sı­nın bu gö­rüş­lə­ri çər­çi­və­sin­də Tür­ki­yə və İra­nı ma­raq­lan­dı­ran bir çox önəm­li mə­sə­lə­lə­rin mü­za­ki­rə­si plan­laş­dı­rı­lıb. Hə­min mə­lu­mat­lar­da əsas mü­za­ki­rə möv­zu­la­rı sı­ra­sın­da İra­nın nü­və proq­ram­la­rı ət­ra­fın­da ya­ran­mış bey­nəl­xalq gər­gin­lik­lə bağ­lı fi­kir mü­ba­di­lə­si­nin apa­rıl­ma­sı­nın xü­su­si yer tu­ta bi­lə­cə­yi bil­di­ri­lir. Mə­sə­lə on­da­dır ki, İra­nın nü­və proq­ram­la­rı rəs­mi Teh­ran­la Ağ Ev ara­sın­da ki­fa­yət qə­dər cid­di qar­şı­dur­ma mü­hi­ti for­ma­laş­dı­rıb. Hət­ta bu qar­şı­dur­ma mü­hi­ti o qə­dər də­rin­lə­şib ki, ABŞ və İran ara­sın­da is­tə­ni­lən an hər­bi toq­quş­ma­la­rın baş ve­rə bi­lə­cə­yi ilə bağ­lı eh­ti­mal­la­rın ak­tu­al­lı­ğı uzun­müd­dət­dən bə­ri öz əhə­miy­yə­ti­ni qo­ru­yub sax­la­maq­da­dır. Bu ba­xım­dan, Tür­ki­yə və İran pre­zi­dent­lə­ri­nin bu mə­sə­lə ət­ra­fın­da han­sı ra­zı­laş­ma­lar əl­də edə bi­lə­cək­lə­ri bö­yük ma­raq do­ğur­maq­da­dır. Hər hal­da, nə­zə­rə al­maq la­zım­dır ki, İra­nın nü­və proq­ram­la­rı ət­ra­fın­da ya­ran­mış və­ziy­yət­lə bağ­lı rəs­mi Teh­ran və Tür­ki­yə­nin bir sı­ra ma­raq­la­rı üst-üs­tə düş­mək­də­dir. Be­lə ki, hər iki qon­şu döv­lət mü­ha­ri­bə təh­lü­kə­si­nin zə­rər­siz­ləş­di­ril­mə­si mə­sə­lə­sin­də or­taq ma­raq­la­ra ma­lik­dir. Bu isə, Tür­ki­yə-İran mü­na­si­bət­lə­ri­nin ən yük­sək sə­viy­yə­yə qə­dər in­ki­şaf et­mə­sin­də sti­mul­ve­ri­ci fak­tor ro­lu­nu oy­na­maq­da­dır. Onu da qeyd et­mək la­zım­dır ki, Tür­ki­yə­nin İra­nın nü­və proq­ram­la­rı­na ya­naş­ma tər­zi, ABŞ-ın bu mə­sə­lə­yə yö­nə­lik möv­qe­yin­dən cid­di şə­kil­də fərq­lə­nir. Hət­ta bu mə­sə­lə­də Ağ Ev­lə rəs­mi An­ka­ra ara­sın­da mü­əy­yən zid­diy­yət­lə­rin ol­du­ğu da bə­zi hal­lar­da açıq-aş­kar nə­zə­rə çar­pır. Be­lə ki, ABŞ İra­nın nü­və proq­ram­la­rı­nın re­al­laş­dı­rıl­ma­sı pro­se­si­nə mü­na­si­bət­də aq­res­siv mü­na­si­bət bəs­lə­yir. Ağ Ev he­sab edir ki, İra­nın nü­və proq­ra­mı nü­və si­la­hı­nın ya­ra­dıl­ma­sı məq­sə­di gü­dür. Ona gö­rə də, İra­nın proq­ram­la­rı­nın re­al­laş­dı­rıl­ma­sı­na im­ka­nın ve­ril­mə­si yol­ve­ril­məz­dir. ABŞ hər im­kan­da İra­nın nü­və si­la­hı­na sa­hib­lə­nə­cə­yi təq­dir­də, bü­tün dün­ya üçün re­al təh­lü­kə­nin ya­ra­na bi­lə­cə­yi­ni qa­bart­ma­ğa ça­lı­şır. Bu isə, ABŞ-İran mü­na­si­bət­lə­rin­də qar­şı­dur­ma­nın də­rin­ləş­mə­si­nə mün­bit şə­ra­it ya­ra­dır. An­caq rəs­mi An­ka­ra bir qə­dər fərq­li möv­qe tu­tur. Be­lə ki, Tür­ki­yə hö­ku­mə­ti İra­nın nü­və proq­ram­la­rı­na mü­na­si­bət­də rəs­mi Teh­ra­nın açıq­la­ma­la­rı­na əsas­lan­ma­ğı da­ha üs­tün tu­tur. Rəs­mi Teh­ran­sa, İra­nın nü­və proq­ram­la­rı­nın bir­mə­na­lı şə­kil­də dinc məq­səd­lə­rə hə­dəf­lən­di­yi­ni vur­ğu­la­maq­da­dır. Bu ba­xım­dan, Tür­ki­yə hö­ku­mə­ti rəs­mi Teh­ra­nın açıq­la­ma­la­rı­nı öz möv­qe­yi­ni mü­əy­yən­ləş­dir­mək üçün ye­tər­li he­sab edir. Ona gö­rə də, rəs­mi An­ka­ra İra­nın dinc məq­səd­lər da­şı­yan nü­və proq­ram­la­rı­nı re­al­laş­dır­maq hü­qu­qu­nu ta­nı­dı­ğı­nı eti­raf edir. Nə­ti­cə­də Ağ Evin na­ra­zı­lı­ğı­na yol aç­mış olur. Tə­bii ki, rəs­mi An­ka­ra­nın bu prin­si­pi­al möv­qe­yi əs­lin­də, İra­nı ta­ma­mi­lə tə­min edir. An­caq ha­zır­da hər iki tə­rə­fi na­ra­hat edən əsas mə­sə­lə­nin ABŞ-ın İra­na qar­şı təz­yiq­lə­ri­nin han­sı­sa mər­hə­lə­də hər­bi mü­da­xi­lə key­fiy­yə­ti qa­za­na bi­lə­cə­yi ilə bağ­lı­dır. Ən azın­dan ona gö­rə ki, sa­vaş təh­lü­kə­si­nin re­al gö­rün­tü­lər al­ma­sı hər iki qon­şu döv­lə­tə qə­tiy­yən sərf et­mir. Mə­sə­lə on­da­dır ki, ABŞ-la sa­va­şın baş­la­ma­sı hər iki qon­şu döv­lə­tə cid­di prob­lem­lər ya­ra­da bi­lər. Xü­su­si­lə də, re­gi­on döv­lət­lə­ri­nin iq­ti­sa­diy­ya­tı­na ağır zər­bə­lə­rin dəy­mə eh­ti­ma­lı ki­fa­yət qə­dər cid­di gö­rün­tü­lə­rə ma­lik­dir. Bu və ya di­gər ön­mə­li sə­bəb­lər ba­xı­mın­dan, re­gi­on­da ye­ni sa­vaş təh­lü­kə­sin­dən ya­yın­maq is­tək­lə­ri üst-üs­tə dü­şür. Onu da qeyd edək ki, rəs­mi Teh­ra­nı ən çox na­ra­hat edən mə­sə­lə­lər­dən bi­ri Tür­ki­yə­dən ABŞ-ın İra­na qar­şı hər­bi əmə­liy­yat­la­ra baş­la­ma­sı üçün öz əra­zi­sin­dən is­ti­fa­də et­mə­si­nə ica­zə ver­mə­yə­cə­yi­nə da­ir tam tə­mi­na­tın alın­ma­sı­dır. Əgər, be­lə bir tə­mi­na­tın alın­ma­sı müm­kün olar­sa, İran özü­nün bir qon­şu­su­nun möv­qe­yin­dən ar­xa­yın­laş­maq şan­sı qa­za­na bi­lər. Hal­bu­ki rəs­mi An­ka­ra in­di­yə qə­dər İra­nın bu mə­sə­lə ilə bağ­lı hər han­sı cid­di na­ra­hat­lıq ke­çirt­mə­si üçün də elə bir əsas ver­mə­yib. Be­lə ki, rəs­mi An­ka­ra Ağ Evin İra­qa qar­şı hər­bi əmə­liy­yat­la­ra baş­la­ma­sı üçün də Tür­ki­yə əra­zi­sin­dən ABŞ-a is­ti­fa­də hü­qu­qu ver­mə­miş­di. Ha­zır­da­sa, rəs­mi An­ka­ra Tür­ki­yə­nin əra­zi­sin­dən heç bir döv­lə­tə qar­şı is­ti­fa­də olun­ma­sı­na im­kan ve­ril­mə­yə­cə­yi­ni qə­tiy­yət­lə vur­ğu­la­maq­da­dır. Və rəs­mi An­ka­ra­nın bu prin­si­pi­al möv­qe­yi İran üçün bö­yük əhə­miy­yət da­şı­yır. An­caq Tür­ki­yə­ni na­ra­hat edən mə­sə­lə­lər da­ha cid­di­dir. Be­lə ki, rəs­mi An­ka­ra öz ney­tral­lı­ğı­nı qo­ru­yub sax­la­sa da, ABŞ-İran qar­şı­dur­ma­sı­nın nə vaxt­sa, hər­bi toq­quş­ma­la­ra yol aç­ma­ya­ca­ğı­na tam əmin de­yil. İraq sa­va­şı­nın nə­ti­cə­sin­də iq­ti­sa­diy­ya­tı sar­sı­dı­cı zər­bə­lə­rə mə­ruz qal­mış Tür­ki­yə isə, növ­bə­ti də­fə ana­lo­ji si­tua­si­ya ilə üz­ləş­mə­yə hə­vəs­li de­yil. Ona gö­rə də, ABŞ-ın İra­na qar­şı hər­bi mü­da­xi­lə niy­yə­tin­dən im­ti­na­sı­na cəhd gös­tə­rir. Mə­sə­lə on­da­dır ki, ha­zır­da rəs­mi An­ka­ra ABŞ-İran qar­şı­dur­ma­sı­nın sa­va­şa çev­ril­mə­mə­si üçün hər iki tə­rəf ara­sın­da va­si­tə­çi­lik et­mək mis­si­ya­sı­nı öz üzə­ri­nə gö­tür­mə­yə ça­lı­şır. Ve­ri­lən mə­lu­mat­la­ra gö­rə, Ağ Ev də Tür­ki­yə­nin ABŞ və İran ara­sın­da va­si­tə­çi­lik et­mə­si­nə müs­bət ya­naş­dı­ğı­nı sez­di­rir. Çün­ki Tür­ki­yə-İran mü­na­si­bət­lə­ri­nin in­di­ki key­fiy­yə­ti rəs­mi An­ka­ra­nın va­si­tə­çi­lik mis­si­ya­sı­na uğur qa­zan­dı­ra bi­lər. Ona gö­rə də, İran pre­zi­den­ti M.Əh­mə­di­ne­ja­tın Tür­ki­yə sə­fə­ri çər­çi­və­sin­də rəs­mi An­ka­ra­nın qar­şı­du­ran tə­rəf­lər ara­sın­da va­si­tə­çi­lik mis­si­ya­sı­nın de­tal­la­rı ət­ra­fın­da mü­za­ki­rə­lə­rin apa­rı­la­ca­ğı da göz­lə­ni­lir. Bu ba­xım­dan, Tür­ki­yə və İra­nı da­nı­şıq­la­rı­nın han­sı nə­ti­cə­lər­lə əla­mət­dar ola­ca­ğı­na yö­nə­lik mü­la­hi­zə­lə­rin art­ma­sı qə­tiy­yən tə­əc­cüb­lü de­yil. El­çin XA­LİD­BƏY­Lİ sherg