Nargin adasında türk əsirləri (Əvvəli ötən sayımızda) Azər­bay­can­lı və­tən­pər­vər bir tə­rəf­dən Qar­sın çev­rə­sin­də, Ər­zu­rum, Ər­də­han, Otul ma­hal­la­rın­da rus və er­mə­ni­lə­rin tö­rət­dik­lə­ri fa­ciə­lər­dən zə­rər çə­kən Ana­do­lu­nun dinc sa­kin­lə­ri­ni, uşaq­la­rı­nı bir ye­rə yı­ğıb on­la­ra öz qar­daş yar­dı­mı­nı edir, di­gər tə­rəf­dən Nar­gin­də ba­xım­sız­lıq­dan, ac­lıq­dan, xəs­tə­lik­dən əziy­yət çə­kən əsir­lə­rin qa­çı­rıl­ma­sı­nı hə­ya­ta ke­çi­rir­di­lər. Həm də dü­şü­nür­dü­lər ki, hər­bi təc­rü­bə­si olan türk əsir­lə­ri or­du for­ma­laş­dır­maq­da Azər­bay­ca­na ya­xın­dan kö­mək edər, öz dö­yüş ba­ca­rıq­la­rı­nı on­la­ra təl­qin edə bi­lər­lər. 1939-cu il­də nəşr olu­nan "Azər­bay­can yurd bil­gi­si­nin Cüm­hu­riy­yə­tin il­dö­nü­mü­nə həsr et­dik­lə­ri xü­su­si bu­ra­xı­lış­da Mi­rə­ziz Sə­id­li­nin "28 May İs­tiq­lal yo­lun­da azə­ri tə­lə­bə­lə­ri" mə­qa­lə­sin­də Nar­gin ada­sın­dan əsir­lə­rin qa­çı­rıl­ma­sın­da gös­tər­dik­lə­ri fəa­liy­yət­dən bəhs edir. Ru­si­ya­nın müx­tə­lif böl­gə­lə­rin­də təh­sil alan azər­bay­can­lı tə­lə­bə­lə­rin bol­şe­vik in­qi­la­bı ərə­fə­sin­də və­tə­nə dö­nə­rək, mil­lə­tə öz xid­mə­ti borc­la­rı­nı ödə­mək üçün "Qaf­qaz mü­səl­man­la­rı tə­lə­bə­lə­ri" cə­miy­yə­ti­ni qur­du­ğu­nu xa­tır­la­yan mü­əl­lif qar­şı­la­rın­da üç mü­hüm və­zi­fə­nin da­yan­dı­ğı­nı ya­zır: "Qaf­qaz Mü­səl­man­la­rı Qu­rul­ta­yın­da iş­ti­rak et­mək, Nar­gin ada­sın­da­kı türk əsir­lə­ri­ni qa­çır­maq və əs­gə­ri tə­lim gör­mə­miş azə­ri türk­lə­rin­dən kö­nül­lü əs­gər top­la­maq". Türk əsir­lə­ri­nə yar­dım edən giz­lin cə­miy­yə­tin sırf tə­lə­bə­lər­dən iba­rət ol­ma­dı­ğı­nı ya­zan M.Sə­id­li xa­tır­la­yır: "Biz ora­da bir ne­çə nə­fər idik. Bir ne­çə im­kan­lı ai­lə­nin xa­nım­la­rı­nın da bu işə kö­mə­yi də­yir­di. Bu xa­nım­lar ye­mək­lə bə­ra­bər əs­gər­lə­rə si­lah və elekt­rik cib lam­pa­la­rı da­şı­yır­dı­lar. Ge­cə­ya­rı­sı ada­nın sa­hil­lə­rin­də pus­qu­da du­ran təş­ki­lat üzv­lə­ri­miz qa­yıq­la­rı lam­pa işı­ğın­da üzdü­rə­rək, səs­siz bir ne­çə türk əsi­ri­ni qa­çır­dıq. Bir gün 16 za­bit qa­çı­rıl­dı. Zığ bur­nun­da bağ­la­nan qa­yı­ğı dal­ğa­lar ge­cə qo­pa­rıb də­ni­zin içə­ri­lə­ri­nə apar­mış­dı. Gün­düz rus nə­za­rət­çi­lə­ri bu qa­yı­ğı çe­vir­miş­di­lər. Hə­min gün rus qə­zet­lə­ri se­vin­di­ri­ci xə­bər ve­rir­di­lər: "Bu ge­cə Nar­gin ada­sın­dan 16 türk za­bi­ti qaç­maq tə­şəb­bü­sü bul­muş, fır­tı­na isə qa­yı­ğı çe­vir­miş, za­bit­lər bo­ğul­muş­lar". Hal­bu­ki qa­çı­rı­lan za­bit­lər "Cə­miy­yə­ti Xey­riy­yə" ("İs­la­miy­yə") bi­na­sın­da is­ti­ra­hət et­mək­də idi­lər. De­mək, qa­çı­rı­lan­la­rın izi­ni Xə­zər də­ni­zi "yu­muş­du". Mü­səl­man Mil­li Ko­mi­tə­si­nin və Ba­kı Mü­səl­man Xey­riy­yə Cə­miy­yə­ti­nin Nar­gin əsir­lə­ri ilə əla­qə­lə­ri­nə, Si­bir çöl­lə­rin­də­ki əsir dü­şər­gə­sin­dən qa­ça­raq Azər­bay­ca­na gə­lən, Tür­ki­yə­yə hər­bi yar­dım­la bağ­lı Azər­bay­can nü­ma­yən­də he­yə­ti­nin tər­ki­bi­nə qa­tı­lan Hü­sa­məd­din Tu­ğac "Bir nəs­lin dra­mı" me­mua­rın­da da to­xu­nub. Hü­sa­məd­din Tu­ğac ya­zır ki, Mil­li Ko­mi­tə­nin səd­ri Əli­mər­dan bəy Top­çu­ba­şo­vun kö­mək­çi­si Mir­zə Da­vud­la bir­gə fəa­liy­yət gös­tə­rir­dim. Mir­zə Da­vud əsir türk­lər­lə əla­qə qur­maq üçün mə­nə Mir­məm­məd ad­lı bir nə­fə­rin kö­mək gös­tə­rə­cə­yi­ni söy­lə­di. Mir­məm­məd əv­vəl­lər də Mil­li Ko­mi­tə mər­kə­zi ilə Nar­gin ada­sın­da­kı türk əsir­lə­ri ilə əla­qə işi­ni gör­müş­dü. Ba­kı zən­gin­lə­ri ara­sın­da mil­li möv­qe­yi ilə se­çi­lən Mur­tu­za Mux­ta­rov da əsir­lə­rin qa­çı­rıl­ma­sı işin­də bi­la­va­si­tə ya­xın­dan iş­ti­rak edir­di. Ağ­saq­qal ya­zı­çı Qıl­man İl­kin nəql edir ki, M.Mux­ta­rov həbs dü­şər­gə­si­nə ge­də­rək əsir­lə­ri ölü adı ilə qa­çı­rır, da­şı ki­sə­lə­rə dol­du­rub hə­min "ölü­lə­ri" ilə əvəz­lə­yib də­ni­zə at­dı­rır­mış. Bu ha­di­sə­lə­rə bən­zər xey­li say­da fakt­la­rı di­lə gə­ti­rib ya­zı­ya al­maq da müm­kün­dür. Azər­bay­ca­nın və Tür­ki­yə­nin ar­xiv­lə­rin­də sax­la­nı­lan fakt­lar isə ye­tə­rin­cə­dir, ina­nı­rıq ki, gə­lə­cək təd­qi­qat­çı­lar za­man-za­man bu fond­la­rın ma­te­ria­lın­dan ya­rar­la­na­caq, da­ha dol­ğun əsər­lər ya­za­caq­lar. 1917-ci ilin əv­və­lin­dən baş­la­ya­raq Si­bir çöl­lə­rin­dən, Ru­si­ya­nın müx­tə­lif böl­gə­lə­rin­dən, Nar­gin ada­sın­dan türk əsir­lə­rin qa­çı­rıl­ma­sı, ya­xud on­la­rın müx­tə­lif yol­lar­la bu əsa­rət­dən xi­las ol­ma­la­rın­da dö­nüş ya­ran­dı. Azər­bay­can Mər­kə­zi Ta­rix Ar­xi­vi­nin 495-ci fon­du­nun 77 s. qov­lu­ğun­da sax­la­nı­lan sə­nəd­lə­rin araş­dı­rıl­ma­sı za­ma­nı 1917-ci ilin yan­va­rın­dan de­kab­rın so­nu­na­dək 500 nə­fər­dən ar­tıq əsir za­bit və əs­gə­rin qa­çı­rıl­ma­sı, ya­xud qaç­ma­sı fak­tı öz ək­si­ni ta­pır. Sə­nəd­lə­rin təf­ti­şi nə­ti­cə­sin­də əsir­lə­rin Ru­si­ya əra­zi­sin­də sax­la­nıl­ma mə­kan­la­rı, on­la­rın ucuz iş­çi qüv­və­si ki­mi ağır iş­lər­də ça­lış­ma­sı, çə­tin ya­şa­yış şə­rai­ti ba­rə­sin­də mü­əy­yən qə­na­ət­lə­rə gəl­mək müm­kün­dür. Nar­gin ada­sı ko­men­dant­lı­ğı­na, Ba­kı Şə­hər Po­lis İda­rə­si­nə gön­də­ri­lən te­leq­ram­lar­da əsir­lə­rin As­tar­xan­da, Pet­rovs­kdə, Ku­tai­si­də, Dər­bənd­də, Tbi­li­si­də, Ər­zu­rum­da, Sa­rı­qa­mı­şın özün­də müx­tə­lif ağır iş­lər­də ça­lış­ma­la­rı ba­rə­də mə­lu­mat­lar var. Ba­kı Şə­hər Po­lis İda­rə­si­nə və Nar­gin ko­men­dant­lı­ğı­na Əla­həz­rət İm­pe­ra­to­run Qaf­qaz ca­ni­şin­li­yi kö­mək­çi­si­nin 3 no­yabr 1917-ci il ta­rix­li te­leq­ra­mın­da Ku­tai­si həbs dü­şər­gə­si­nin məh­bus­la­rı Meh­met Bə­kir­bai­lin, Şa­ban Ai­roğ­lu­nun, Yu­suf Ta­ke­rin qaç­ma­sı haq­da mə­lu­mat da­xil olub. Te­leq­ra­mın məz­mu­nun­dan bəl­li olur ki, bu üç əsir Ba­ko­lo­va­da tü­tün plan­ta­si­ya­la­rın­da ça­lı­şıb, 7 iyun 1917-ci il­dən isə qa­çıb­lar. Türk əsir­lə­ri­nin bö­yük bir his­sə­si Tif­lis­də 1-cə Fəh­lə Ba­tal­yo­nun­da, Ba­kı­da­kı 21 və 27-ci İn­şa­at ba­tal­yon­la­rın­da ağır iş­lə­rə cəlb olu­nublar. Sə­nəd­lər­də əsir­lə­rin bə­zən ad və so­yad­la­rı, ata ad­la­rı bü­töv­lük­də ya­zıl­mır, yaş­la­rı təq­ri­bi gös­tə­ri­lir. Bü­tün bun­lar onu sü­but edir ki, əsir hə­ya­tı ya­şa­yan­la­rın qey­diy­ya­tı hər­tə­rəf­li şə­kil­də apa­rıl­ma­yıb. 1917-ci ilin elə ilk gün­lə­rin­də 27-ci Qaf­qaz Fəh­lə ba­tal­yo­nun­dan 1915-ci ilin 6 no­yabr ta­ri­xin­dən 1916-cı ilin de­kab­rı­na­dək olan müd­dət­də 14 əsi­rin qaç­ma­sı haq­qın­da ax­ta­rış elan edil­di. Ba­tal­yon ko­man­di­ri­nin Ba­kı Şə­hər Mi­lis İda­rə­si­nə, Nar­gin ada­sı həbs­xa­na­sı ko­men­dan­tı­na gön­dər­di­yi mə­lu­mat­da bu əsir­lə­rin ta­pıl­ma­sı xa­hiş olu­nur­du. Ər­zu­rum, Si­vas, İz­mir, Van, An­ka­ra böl­gə­lə­rin­dən olan bu məh­bus­la­rın əla­mət­lə­ri də tər­tib olu­nan si­ya­hı­da ək­si­ni tap­mış­dır. Çox keç­mə­di ki, məhz sö­zü­ge­dən ba­tal­yon özü­nün növ­bə­ti ax­ta­rış ela­nı­nı ver­mə­li ol­du. 1917-ci ilin yan­var ayı­nın 12-də hər­bi fəh­lə ba­tal­yo­nu­nu 13 nə­fər, ayın 20-də isə da­ha 5 nə­fər mü­ha­sib vaxt se­çə­rək rus əsa­rə­tin­dən xi­las ol­muş­du. Vax­ti­lə Nar­gin həbs­xa­na­sın­da məh­kum ol­muş, son­ra isə Pet­rovs­kə gön­də­ri­lən əsir Meh­met Mus­ta­fa oğ­lu­nun dü­şər­gə­dən qaç­ma­sı ba­rə­sin­də 9 av­qust 1917-ci il­də Ba­kı Şə­hər Po­lis İda­rə­si­nə te­le­fo­noq­ram­ma da­xil ol­muş­dur. Ax­ta­rış üçün elan olu­nan mə­lu­mat­da əsi­rin ta­pı­la­ca­ğı təq­dir­də Nar­gin həbs­xa­na­sı­na, ya da Da­ğıs­ta­na gön­də­ril­mə­si tə­ləb olu­nur­du. Sent­yabr­da qa­çan əsir­lə­rin sta­tis­ti­ka­sı get­dik­cə art­ma­ğa baş­la­dı. Be­lə ki, sent­yab­rın 1-də Sa­rı­qa­mış­dan gön­də­ri­lən mə­lu­ma­ta gö­rə, həbs­xa­na­dan 3 əsir, sent­yab­rın 5-də Ər­zu­rum də­mir­ yo­lun­da ça­lı­şan 6 nə­fər məh­bus qaç­mış­dır. Sə­nəd­də Ər­zu­rum vi­la­yə­ti­nin sa­kin­lə­ri olan bu əsir­lə­rin do­ğul­du­ğu kənd­lə­rin adı, əy­nin­də gey­dik­lə­ri pal­tar, xa­ri­ci gö­rü­nü­şü ba­rə­sin­də mə­lu­mat­lar ve­ri­lir­di. Tu­çi kən­din­dən İb­ra­him Hə­sən oğ­lu, onun həm­kənd­li­si 25 yaş­lı Ab­dul Rə­cəb oğ­lu, Göy­nə­şi kən­din­dən Şöv­qi Ah­met oğ­lu, Tra­pe­zund­dan Şa­ban Za­kir oğ­lu, Tor­tu­mun Re­pa­nus kən­din­dən Mus­ta­fa İs­ma­yıl oğ­lu, Hu­lu­met Hə­mid oğ­lu əsir si­ya­hı­sın­da ax­ta­rı­şa ve­ril­miş­di. Bu hal iki gün­dən son­ra ye­nə də tək­rar ol­du, üç nə­fər ye­ni­dən Ər­zu­rum də­mir yo­lun­da iş­çi qüv­və­si ol­maq­dan qur­tu­la­raq qaç­dı. 1917-ci ilin sent­yabr ayı bo­yun­ca 7 də­fə müx­tə­lif dü­şər­gə­lər­dən əsir­lə­rin qa­çı­şı baş ver­di. Tif­lis­dən sent­yabr ayı­nın13-də alı­nan te­leq­ram­da Hü­seyn Və­li­nin, Za­kir Ka­dı­rın 1-ci fəh­lə ba­tal­yo­nun­dan qaç­dı­ğı ba­rə­sin­də mə­lu­mat ve­ri­lir və xa­hiş olu­nur ki, adı­çə­ki­lən əsir­lər ta­pı­lar­sa, Nar­gin həbs dü­şər­gə­si­nə təh­vil ve­ril­sin. Sa­rı­qa­mış­dan əsir­lər­lə bağ­lı ve­ri­lən mə­lu­mat­lar­dan ay­dın olur ki, əsir­lər içə­ri­sin­də rus di­lin­də da­nı­şan əsir türk­lər də var. Məhz bu əsir­lə­rin da­ha təh­lü­kə­li ol­du­ğu da diq­qə­tə gə­ti­ri­lir, on­la­rın Tür­ki­yə tə­rəf­dən əha­li ara­sın­da kəş­fiy­yat iş­lə­ri­nə cəlb olun­ma eh­ti­ma­lı da nə­zə­rə alı­nır­dı. Ru­si­ya­da baş ve­rən cid­di si­ya­si qar­şı­dur­ma­lar, bol­şe­vik­lə­rin in­qi­la­bi hə­rə­kət­lə­ri və Bi­rin­ci Dün­ya sa­va­şı­nın so­na yet­mə­si əsir türk­lə­rin qa­çı­rıl­ma­sı və ya mü­na­sib şə­ra­it­dən is­ti­fa­də edə­rək dü­şər­gə­lə­ri tərk et­mə­lə­ri üçün zə­min ya­rat­dı, okt­yabr ayın­da bu iş da­ha da sü­rət­lən­di. Okt­yabr ayı ər­zin­də 5 də­fə müx­tə­lif vaxt­lar­da həbs­xa­na­lar­dan qaç­ma fak­tı qey­diy­ya­ta alın­­dı. İlk əsir qaç­qın­lar okt­yab­rın 2-də Sa­rı­qa­mış dü­şər­gə­lə­ri­ni tərk et­mək­lə yad­da qal­dı. 23 yaş­lı Yu­suf Alı oğ­lu­nun, Şa­kin Meh­met oğ­lu­nun, 18-19 yaş­lı Şa­ban Dər­vi­şin, Ali­şan Dər­vi­şin qaç­ma­sı ba­rə­sin­də Ba­kı Şə­hər Po­lis İda­rə­si­nə mə­lu­mat ve­ri­lir­di. 7 okt­yabr­da Ər­zu­rum də­mir yo­lun­da ça­lı­şan üç əsir də əsa­rət­dən ya­xa qur­tar­dı. Növ­bə­ti gün­lər­də 9 əsi­rin qaç­ma­sı da 1-ci fəh­lə ba­tal­yo­nu ko­man­di­ri­nə bəl­li ol­du. No­yabr ayı bo­yun­ca da əsir­lə­rin qa­çı­şı ba­rə­sin­də sil­si­lə xə­bər­lər alın­dı və sə­nəd­lər­dən bəl­li olur ki, bu əsir­lə­rin ax­ta­rıb ta­pıl­ma­sı ba­rə­sin­də elə də cid­di ax­ta­rış-əmə­liy­yat təd­bir­lə­ri hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­yib. Öl­kə­də baş ve­rən pro­ses­lər ar­tıq əsir­lə­rin qə­fəs­də və cid­di nə­za­rət al­tın­da sax­la­nıl­ma­sı üçün ye­tər­li de­yil­di. Əsir­lər də ya­ran­mış və­ziy­yət­dən is­ti­fa­də edir, Tür­ki­yə­yə dö­nür, bə­zi­lə­ri isə Azər­bay­can­da ya­şa­ma­ğa üs­tün­lük ve­rir­di. Er­mə­ni və bol­şe­vik bir­ləş­mə­lə­ri­nin Azər­bay­can xal­qı­na qar­şı apar­dıq­la­rı soy­qı­rım hə­rə­kət­lə­ri­nin qar­şı­sı­nı al­maq üçün böl­gə­lər­də qu­ru­lan mü­qa­vi­mət hə­rə­ka­tı­na qo­şu­lan əsir türk­lər öz hər­bi bi­li­yi­ni yer­li xal­qa öy­rət­mək­lə məş­ğul olur­du­lar. No­yabr ayı­nın 21-də 28-ci Qaf­qaz Fəh­lə Ba­tal­yo­nu ko­man­di­ri növ­bə­ti qa­çın dəs­tə­si haq­da Nar­gin ada­sı həbs­xa­na­sı ko­men­dan­tı­na və Ba­kı Şə­hər Po­lis İda­rə­si­nə mə­lu­mat ver­di. Bu, in­di­yə qə­dər olan əsir qa­çış­la­rın­dan küt­lə­vi­li­yi­nə gö­rə fərq­lə­nir­di. Be­lə ki, bir ge­cə­də dü­şər­gə­ni nə az, nə çox, 81 nə­fər tərk et­miş­dir. Əsir­lə­rin sa­yı və adı, so­yad­la­rı, həm­çi­nin xa­ri­ci gö­rü­nüş­lə­ri ba­rə­sin­də yal­nız konk­ret mə­lu­mat­lar ve­ri­lir­di. De­kabr ayı­nın 4-də isə Nar­gin ada­sı həbs­xa­na­sı ko­man­da­nı, ka­pi­tan Zi­lov 603 say­lı te­le­fo­noq­ra­mı­nı Ba­kı Şə­hər Mi­lis İda­rə­si­nə ün­van­lan­dı. Te­le­fo­noq­ram­dan bəl­li olur ki, de­kab­rın 3-dən 4-nə ke­çən ge­cə türk za­bi­ti Ali­ab­din və sı­ra­vi əs­gər Ab­dul­la İman bir yer­də dü­şər­gə­dən qaç­ma­ğa mü­vəf­fəq ol­muş­lar. Bu əsir­lə­rin tə­ci­li ta­pıl­ma­sı xa­hiş olun­sa da, sə­nəd­lər­dən bəl­li olur ki, ax­ta­rış­lar heç bir nə­ti­cə ver­mə­miş­di. Qeyd et­mək ye­ri­nə dü­şər ki, 1915-ci və 1916-cı il­lə­rə nis­bə­tən 1917-ci il­də həbs­xa­na­dan qa­çan əsir­lə­rin sa­yı ara­sın­da çox bö­yük fərq­lər var. Bu da Azər­bay­can­da və­tən­pər­vər qüv­və­lə­rin fə­al­lı­ğı­nın art­ma­sı, Ba­kı Mü­səl­man Xey­riy­yə Cə­miy­yə­ti­nin və "Qar­daş kö­mə­yi" fə­al­la­rı­nın apar­dıq­la­rı işi­nin sə­mə­rə­li ol­ma­sı, həm­çi­nin Ru­si­ya­da baş ve­rən gər­gin si­ya­si-hər­bi və­ziy­yət­lə əla­qə­dar idi. Ru­si­ya İm­pe­ri­ya­sı­nın çö­kü­şünü görən Ba­kı­da olan Da­ni­mar­ka və İs­veç kon­sul­la­rı­nın Nar­gin ada­sın­da əsir­lə­rin çə­tin və­ziy­yə­ti ilə bağ­lı Ba­kı Şə­hər Du­ma­sı­na et­dik­lə­ri mü­ra­ci­ət bə­ya­nat xa­rak­te­ri da­şı­yır­dı. Bə­ya­nat­da Nar­gin­də tib­bi lə­va­zi­ma­tın, ər­zaq və ge­yi­min, iç­mə­li su­yun ol­ma­ma­sı, həm­çi­nin rəh­bər­li­yin qey­ri-in­sa­ni mü­na­si­bə­ti ba­rə­sin­də na­ra­hat­çı­lıq əks olun­ur­du. Qeyd edək ki, 1917-ci ilin son­la­rın­da Tür­ki­yə­dən Ru­si­ya­ya gə­lən Yu­suf Ak­çu­ra Qaf­qaz­da­kı əsir türk­lə­rin və­ziy­yə­ti­nin öy­rə­nil­mə­si, on­la­ra xey­riy­yə cə­miy­yət­lə­ri və bey­nəl­xalq Qı­zıl Xaç Cə­miy­yət­lə­ri va­si­tə­si­lə kö­mək olun­ma­sı­nı İs­ve­çin Ru­si­ya­da­kı dip­lo­ma­tik kor­pu­sun­dan xa­hiş et­miş­dir. Gö­rü­nür, Yu­suf Ak­çu­ra­nın bu mü­ra­ciə­ti də mə­sə­lə­nin Şə­hər Du­ma­sın­da mü­za­ki­rə­si üçün əsas ol­muş­dur. 1917-ci ilin so­nu ol­ma­sı­na bax­ma­ya­raq, Nar­gin ada­sın­da 8 min əsir var­dı. "Bə­si­rət" qə­ze­ti­nin 22 no­yabr 1917-ci il ta­rix­li sa­yın­da Nar­gin həbs dü­şər­gə­sin­də 8 min əsi­rin bö­yük ək­sə­riy­yə­ti­nin türk­lər ol­du­ğu qeyd edi­lir. (Davamı gələn sayımızda) Akif Aşırlı sherg