GünAz TV mətbuat mərkəzinin növbəti müsahibi, Ankara İqtisadiyyat və Texnologiyalar Universitetinin professoru, uluslararası siyasi şərhçi Toğrul İsmayıldır.

- İranın hərbi dairələri Türkiyəni açıq şəkildə təhdid edirlər. Hazırda iki ölkə arasında nələr baş verir?

- Beynəlxalq mətbuatda çıxan son xəbərlər işığında NATO-nun raket əleyhinə müdafiə (RƏM) sistemləri layihəsində Türkiyənin götürmüş olduğu öhdəlik və rol İranı narahat edir. Xəbərlərə görə, İranın İnqilab Qvardiyasının (Sepah) ali baş komandanı (fərmandeh) bəyan edib ki, əgər ABŞ (Amerika Birləşmiş Ştatları) və İsrail İrandakı obyektlərə (təsisat) zərbə endirsə, ölkəsi NATO-nun Türkiyədəki raket əleyhinə müdafiə (RƏM) sistemlərinə hücum edəcək. Eyni zamanda, Qərbin bu layihəni, xüsusilə İrana qarşı həyata keçirmək istədiyi fikrində olan Tehran rəhbərliyinin, Türkiyənin bu sistemin ərazisinə yerləşdirməsiylə iki ölkə arasında çox istiqamətli əməkdaşlıq və dostluğa kölgə düşürdüyü yönündə iddiaları da var.Malatyanın Kürəcik mövqeyində qurulacaq olan NATO-nun Türkiyədəki RƏM səbəbiylə birbaşa olmasa da, Rusiyadan sonra İranın da hədəfi halına gəlir. Digər tərəfdən, Suriyanın də son gərginlik səbəbiylə raketlərinin istiqamətini Türkiyəyə çevirdiyi, onların Türkiyə sərhədinə yaxın olan bölgələrə yerləşdirildiyi iddia edilir.

Bu gün Türkiyə 3 istiqamətdən raket təhdidi altına girmiş görünür: Rusiya, İran və Suriya.Onu da ifadə edim ki, rəsmi Ankara mətbuatda yer alan bu xəbərlərə daha soyuqqanlı münasibət göstərir. Buna nümunə olaraq Milli Müdafiə Naziri İsmət Yılmazın açıqlamasını qeyd etmək olar. Nazir Yılmaz, şərhin İranlı siyasətçilər tərəfindən də təsdiq edilməsinin vacib olduğunu ifadə edərək, "Basından eşidib biz də onun üzərinə bir bəyanat versək doğru olmaz. Şərhin təsdiqini görək, lazım olan şərhi biz də edərik" demişdir.- Türkiyəli rəsmilərinin İran rəhbərliyinin bu tipli açıqlamalarını soyuqqanlı qarşılamasının  səbəbini nə ilə bağlayırsınız?

- Türkiyə tərəfinin soyuqqanlı davranışını anlaşılandır. Lakin burada bir neçə məqama diqqət yetirmək doğru olar. Əvvəla Türkiyə NATO-nun üzvüdür və ona görə də bu alyans (birlik) çərçivəsində aldığı qərarlar uzun müzakirələr və dəyərləndirmələrdən sonra milli maraqlar müstəvisində həyata keçirilir. Bunu qonşu ölkələr də çox yaxşı bilir. Məncə işin mahiyyəti başqadır. Bilindiyi kimi, Türkiyə ilə İran bölgədə son dərəcə strateji əhəmiyyətə malik olan iki qonşu ölkədir. Avropa ilə Asiya qitələri arasında körpü vəzifəsini görən Türkiyə ilə İran, yaxın dövrdə siyasi və iqtisadi sahələrdə əməkdaşlıq içərisində olmuşdur. PKK terror təşkilatının sərhəddən təmizlənməsi və düşərgələrinin məhv edilməsi üçün də kəşfiyyat mübadiləsi davam etməkdədir.

- Maraqlıdır ki, İran və Türkiyənin münasibətlərində əsas məqamları qeyd edirsiniz, amma indi tamam başqa mənzərə yaranmaqdadır. Münasibətlərin soyuqlaşmasına səbəb olan əsas amilləri hansılardır?

- PKK Terror Təşkilatı liderlərindən Karayılanın İran tərəfindən tutulduğu sonradan da sərbəst buraxıldığı iddiaları, Türkiyənin Suriyadakı üsyançıları dəstəkləməsinə qarşı İranın xəbərdarlıq xarakterli (mahiyyətli) mesajları müəyyən narahatlıqlara səbəb olmuşdur.Bunu da xatırladım ki, Türkiyə və İran tarixin yüklədiyi miras səbəbiylə ətrafa iki dost kimi görünən, lakin əslində hər zaman rəqabət içində olan həmsərhəd ölkələrdir. Keçmişdən gələn dövlət ənənəsi əsasına görə formalaşan daxili və xarici siyasət, hər iki dövlətin bu coğrafiyada söz sahibi və liderlik iddiaları içində olmağa sövq edir.Bu çəkişmə nəticəsində Türkiyə ilə İran, həm RƏMS layihəsi məsələsi, həm də "Ərəb Baharı" prosesində (sürəc) fikir ayrılığına düşürlər. Tunis, Misir və Liviyada (Libi) rejimlərin ard-arda dəyişməsi, Suriyadakı qarşıdurmanın gedərək vətəndaş müharibəsinə çevrildiyi bir şəraitdə İran, baş verən bu yeniləşmə prosesində köhnə mövqeyini itirməmək üçün müəyyən həmlələr etməkdədir. Bunun ən açıq nümunəsini Suriyadakı qiyamları yatırtmaq üçün Əsəd rəhbərliyinə təmin etdiyi dəstəkdə görə bilirik. Çünki Əsəd rejiminin devrilməsi, İranın Livan (Lübnan) və İordaniyaya gedən ideoloji təsir dəhlizinin bağlanmasına və təsir sahəsinin daralmasına səbəb olacaq.Ankaranın Ərəb aləmindəki yeni iqtidarlara dünyəvilik və demokratiya vurğusu Türkiyənin "rol-model" olaraq nümunə olmasına, dolayısı ilə İranın bölgədən uzaqlaşdırılmasına səbəb olmaqdadır. İranın regional (bölgəsəl) mənfəətlərinə tərs düşən bu vəziyyətdə İranın Qərbə qarşı gücü zəifləyəcək və bölgədə təsir imkanları daralacaq.Bu səbəbdən Türkiyənin inqilabın qalib gəldiyi Ərəb ölkələriylə çox istiqamətli əlaqələri inkişaf etdirməsi, tərəzinin iki gözündə oturan Türkiyə və İrandan Türkiyənin nüfuzunun yüksəlməsinə İranınsa təsir sahəsinin azalmasına səbəb olacaq.Buna görə də, NATO-nun RƏM sistemlərinin Türkiyə torpaqlarında yerləşdirilməsi iki ölkə əlaqələrinin soyumağa başlaması üçün gözəl bəhanədir. Ankara hər nə qədər bu layihə də hədəf olaraq İranın göstərilməsini rədd etsə də praktikada (təcrübədə, əməldə) təhdid qəbulu İranın nüvə işlərinə görə şəkillənir. Məhz bu səbəbdən, Tehran rəhbərliyi Türkiyənin bu layihədə yer almasını ölkələrin bir-birlərinə olan etibarını zərər verəcəyini, əlaqələrin sorğulanmasına səbəb olacağını vurğulayır.Bir daha qeyd etmək istəyirəm ki, Türkiyə ilə İran bu coğrafiyada dövlət ənənəsinə sahib, tarixi miraslarını rədd etməyən iki strateji dövlətdir. Hər an dəyişən beynəlxalq konyunkturaya (şəraitə) görə iki ölkə arasındakı münasibətləri kəskin mühakimə etmək səhv olacaq. Türkiyənin sahib olduğu geostrateji güc, İranın regional mənfəətlərinə tərs düşür. Çünki rəqabət içində əməkdaşlıq edən iki ölkənin əsas məqsədi regional güc ola bilməkdir.

Söhbətləşdi: Elnur Eltürk