GünAz TV: Xocalı qətliamına rəhbərlik etdiyini təsdiqləyən Serj Sərkisyanın ilk dəfə yayılan 12 il əvvəlki müsahibəsində bir çox məsələləri etiraf edib.

Xocalı qətliamının 20 illiyində Qarabağ üzrə tanınmış britaniyalı ekspert (karşünas), ABŞ-dakı (Amerika Birləşmiş Ştatları) Karnegi Fondunun proqram direktoru Tomas de Vall Ermənistan prezidenti Serj Sərkisyandan 2000-ci ilin dekabrında (December) götürdüyü müsahibənin stenoqramını (kələmə-kələmə quzariş) yayıb. Müsahibə S.Sərkisyan Ermənistanın müdafiə naziri olarkən götürülüb və Tomas de Valla söhbətində o, Xocalıda dinc əhalinin qırılmasına şəxsən rəhbərlik edənlərdən biri olduğunu təsdiqləyir.

(“Yeni müsavat” qəzetindən əldə etdiyimiz müsahibənin əvvəlki iki bölümü ötən sayımızda yayılıb)

Bildirir ki, bu qətliamı ermənilərin dinc əhaliyə əl qaldırmayacağına dair azərbaycanlıların təsəvvürlərini dəyişmək üçün həyata keçiriblər. Hərbi cani olduğunu etiraf edən Serjin 12 il əvvəlki müsahibəsi xeyli genişdir və orada Qarabağda hadisələrin necə cərəyan etdiyinə dair kifayət qədər maraqlı məqamlar var. Hesab edirik ki, bu müsahibəni oxumağa və ermənilərin Azərbaycan ərazilərinin işğalını necə həyata keçirdiklərinə dair faktlara (sənəd, gərçək) bu dəfə səngərin o üzündən nəzər salmağa dəyər. Müsahibənin ixtisarlarla dərc edilən ötən hissəsində Sərkisyan T.Vallın 1998-ci ildə mərhələli həll planına razılıq verdiyinə görə Levon Ter-Petrosyanın niyə istefaya məcbur edildiyini əsaslandırmışdı...

T.V: Bəs indi situasiya (vəziyyət) necədir? Yaxşıdır, yoxsa pisdir, hansı perspektivlər (çeşməndaz) var?

S.S: Fikrimcə, indi daha yaxşıdır. Bilirsiniz, vaxtilə həmin mövqedə olan adamlar indi deyirlər ki, nə fərqi var, indi daha da pisdir. Onlar başqa cür deyə bilməzlər. Lakin ayıq şəkildə düşünsək, real mühakimə eləsək...Bax budur, 1998-ci ilə qədər heç kim Qarabağın müstəqilliyi haqda danışmırdı, hətta hansısa ərazilərin mübadiləsi əvəzində. Ancaq o vaxtdan bəri heç kim, nə azərbaycanlılar, nə həmsədrlər Qarabağın Azərbaycanın tərkibinə qaytarılmasının mümkünlüyü haqda danışmır. Bəs bu situasiyanın dəyişməsi deyil? Dəyişməsi deyil, bəs nədir? Öz ərazi mübadiləsi təklifləri ilə azərbaycanlılar təsdiq ediblər ki, Qarabağ artıq ermənilərindir, başa düşürsünüz? Ona görə də kim nə istəyir desin, fakt faktlığında qalır.

T.V: Mən sizə bir şey deyəcəm, amma buna kəskin reaksiya (əksüləməl) vermək lazım deyil. Mən Bakıda vaxtilə sizi özünə dost sayan adamla görüşmüşəm. O, Zahid Abbasovdur. (Şuşa rayon mədəniyyət şöbəsinin rəhbəri Z.Abbasov nəzərdə tutulur-red.)

S.S: Zahid?

T.de Vall. Hə, o sizinlə komsomolda birlikdə işləyib. Əlbəttə, çox qəribə taledir: bu adamlarla birgə işləmisiniz və birdən başlamısınız bir-birinizlə vuruşmağa. Siz hər halda, hesab edirsinizmi ki, o vaxt necəsə başqa cür hərəkət etmək olardı?

S.S: Yox, mən buna təəssüflənmirəm, qətiyyən təəssüflənmirəm. Ona görə ki, görünür, belə sarsıntılar zəruri idi.

T.V: Hətta minlərlə adam həlak olursa?

S.S: Bəli. Bəs nə etmək olar? Minlərlə adam ölür, elədir. Lakin indi biz əvvəllər olduğu kimi, Qarabağda azərbaycanlılarla hər gün bir-birimizi ittiham etməyə məcbur deyilik. Mən kimisə ittiham etmək istəmirəm, amma biz necə hərəkət etməli idik? Necə?

T.V: Müharibənin əvəzinə oturmaq və ciddi şəkildə danışmaq olardı...

S.S: Bəs nə, biz oturub danışmadıq? Əgər sizə maraqlıdırsa, mən hansısa bəhanələr gətirə bilərəm. Lakin kimsə gəlib sizə desə ki, bura mənim evimdir, necə hərəkət edərdiniz?

T.V: Axı bu ümumi ev idi...

S.S: Yox, mən konkret (müşəxxəs, somut) evi nəzərdə tutmuram. Yaxşı, mən elementar (ibtidai) şey deyim. Nəyə görə mən öz şəhərimdə öz dilimdə danışmamalı idim? Nəyə görə rus dilində danışmağa məcbur idim, erməni dilində yox? Necə ola bilər ki, 1920-ci ildə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətini təşkil edəndə əhalinin 99 faizi erməni olub, 1988-ci ildə 70 faizi?

T.V: Bəli, mən burada da, orada da insanlar görürəm ki, onlar Qarabağı öz vətənləri sayırlar. Bəs niyə onlar bir-biriləri ilə vuruşdular?

S.S: Bilirsiniz, bu vətən nisbidir. Budur, Zahid deyir ki, Qarabağ onun vətənidir. Lakin Zahiddən soruşmaq lazımdır: “Zahid, sənin atan harada doğulub? Yaxud baban?” Əgər onun babası orada, Şuşada doğulubsa mən deyərdim ki, Zahid şuşalıdır, ora onun vətənidir. Lakin mən konkret Zahidi nəzərdə tutmuram. Zahidin babası ola bilsin Şuşada doğulub. Ancaq Zahidlə yanaşı çoxları işləyirdi ki, ataları, babaları Ağdamda, Kürdəmirdə doğulmuşdu. Niyə onlar Kürdəmirdə yox, tutaq ki, Stepanakertdə (Xankəndi) işləməli idilər?

T.V: Ancaq siz ən azından təəssüflənmirsiniz ki, iki xalqın dinc birgə yaşayışı...

S.S: Yox. Mən bunu nəzərdə tutmuram. Mən təəssüflənmirəm ki, biz bu yolla getdik. Təbii ki, əgər bugünkü səviyyəyə, hansı ki, Qarabağda erməni özünü erməni kimi hiss edir, dinc şəkildə gəlib çata bilsəydik, lap gözəl olardı. Mən bunu necə istəməyə bilərdim ki, yüz dəfə ölümlə üz-üzə dayanmışam? Hardan biləcəkdim ki, mən sağ qalacam? Deyə bilmərəm ki, biz 1988-ci ilə qədər bu hərəkata hazırlıq üçün hansısa gizli fəaliyyət göstərmişik. Belə şey olmayıb. Ancaq çoxlarından fərqli olaraq mən bunun baş verməli olduğunu dərk edirdim. 1988-ci ildə hərəkat başlayanda Köçəryanla biz ona sonradan qoşulduq.

T.V: Hər halda, bu baş verənlər ani məqam idi, yoxsa proses (sürəc)?

S.S: Yox, məqam yarandı ki, insanlar meydanlara çıxdılar. Ola bilsin bunda Qorbaçov günahkar idi ki, insanlara danışmaq imkanı verdi.

Tomas de Vallın köməkçisi Susanna Poqosyan söhbətə qarışır: Biz cənab Şuqaryanla söhbət etmişik. O, 1960-cı illərdə də Qarabağın Azərbaycandan ayrılması uğrunda hərəkatın olduğunu təsdiqləyir... bu həmişə olub.

S.S: Niyə 1960-cı illər? Bu, 1924-cü ildə DQMV yaradılanda da olub. Bu barədə şübhə yoxdur. 1940-cı illərdə də olub...

N.S