GünAzTv: Gələn ildən etibarən hövzə dövlətləri prezidentləri hər il bir araya gələcəklər.

Eyni zamanda gələn il Rusiyada keçiriləcək sammitdə Xəzərin statusuna dair konvensiyanın imzalanacağı nəzərdə tutulur. Bakı toplantısında iştirak edən prezidentlər son vaxtlar hüquqi statusun müəyyənləşməsi prosesində nəzərə çarpan tərəqqini qoruyub saxlamağın vacib olduğunu bildiriblər. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bəyan edib ki, Rusiya, Azərbaycan və Qazaxıstan arasında əldə edilmiş razılaşma digər hövzə ölkələri üçün də nümunə olmalıdır.Zirvə görüşündə çıxış edən dövlət başçıları regional əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsində Xəzərin statusu probleminin həllinin əhəmiyyətli olduğunu söyləyiblər. İran üçüncü ölkələrin sözügedən məsələlərə müdaxiləsini yolverilməz hesab edir, Rusiya isə bəyan edir ki, hövzə dövlətləri arasında anlaşılmazlığın davam etməsi kənar qüvvələrin gec-tez proseslərə müdaxiləsini şərtləndirə bilər. Rusiya prezidenti Dmitri Medvedev dənizlə bağlı cavabdehliyin məhz hövzə ölkələrinin məsuliyyətində olduğunu bildirib.“ Biz Xəzər regionunda mövcud olan vəziyyətə cavabdehlik məsələsində tam vahid fikirdəyik. Ona görə də Xəzəryanı ölkələrin regional təhlükəsizlik məsələlərində müstəsna hüququnu sənədləşdirəcəyik. Əgər biz hansısa məqamda əməkdaşlığımızı azaltsaq, şübhə etməyin ki, Xəzər regionuna heç bir aidiyyatı olmayan ölkələr, amma öz iqtisadi və siyasi məqsədləri olan ölkələr bu məsələlərlə məşğul olmaq istəyəcəklər”- deyə Dmitri Medvedev qeyd edib.Rusiya prezidentinin fikrincə, Xəzəryanı ölkələr yeni sənədlər qəbul etməlidirlər. Artıq əldə olunmuş razılaşmalar müxtəlif sahələrdə, o cümlədən, regional təhlükəsizliyin təmin olunmasında daha səmərəli əməkdaşlıq üçün yeni formatlar yaratmağa imkan verir. Bunun hüquqi əsası sammit çərçivəsində Xəzərdə təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığa dair sazişin imzalanmasıdır. Ümumi anlaşmanın əldə edilməsində İran və Türkmənistanın mövqeyi hələ də problem olaraq qalır. Lakin Rusiya prezidentinin bəyanatı təsadüfi sayılmır və şübhəsiz, rəsmi Tehran onu gələcək siyasətində mütləq nəzərə alacaq. Çünki İran sahilyanı ölkələrdən başqa digər qüvvələrin Xəzərlə bağlı proseslərə müdaxiləsinin əleyhinə ən çox çıxış edən dövlətdir. Prezident Mahmud Əhmədinecad da Bakı sammitində bəyan edib ki, Xəzərin hüquqi statusunun müəyyənləşdirilməsinə dair proses 2011-ci ildə başa çatdırılmalıdır. Mahmud Əhmədinecad: “Xəzərin hüquqi statusuna dair müzakirələr davam eitdirilməlidir. İlin sonunadək bu məsələnin həll olunması yaxşı olardı. Xəzəryanı ölkələr mədəniyyət, turizm sahəsində əməkdaşlığı inkişaf etdirməlidi. İqtisadi əməkdaşlıq öz milli pulları əsasında genişləndirməlidir. Coğrafi imkanlardan istifadə olunmalı, bu ölkələr arasında enerci xəttələri çəkilməlidir. Ayrı-ayrı qüvvələrin Xəzər məsələlərinə müdaxilə etməsinə imkan verilməməlidir. Bu ölkələr məsələləri özləri həll etməyə qadirdilər. İran Xəzərdə əməkdaşlığı dəqiqliklə ehtiva edən proqramlarda işləməyə hazırdır.”Status məsələsinin həll edilməmiş qalması iqtisadi əməkdaşlıq üçün də ciddi problemlər yaradır. Xüsusən, enerji ehtiyatlarının Qərbə daşınmasında maraqlı görünən hövzə ölkələri bütün problemlərin aradan qaldırılmasını istəyir. Qazaxıstan prezidenti Nursultan Nazarbayev hesab edir ki, Xəzəryani ölkələr məhsuldar əməkdaşlıq üçün dənizin hüquqi statusu ilə bağlı məsələni tam həll etməlidirlər. Nursultan Nazarbayev: “Xəzərin unikallığı yalnız onun zəngin karbohidrogen ehtiyatları ilə əlaqəli deyil. Min illər ərzində Xəzər dostluq və sabitlik dənizi olub, sahillərində yaşayan xalqları birləşdirib. Xəzəryanı ölkələrin yaxın qonşuluq şəraitində yaşamaq istiqamətində vahid istəyi 2007-ci il oktyabrın 16-da 5 ölkə tərəfindən qəbul edilmiş Bəyannamədə əks olunub.”Nəhayət, Türkmənistan. Hələ sovetlər dövründən rəsmi Aşqabad Xəzərlə bağlı bir sıra qəbulolunmaz şərtlər irəli sürür. Bu tələblər indi də səslənir və onlar daha çox Azərbaycana ünvanlanır. Dənizin bölünməsində Türkmənistan sektoral prinsiplə bağlı qəti fikrini ortaya qoymur. Ancaq bu ölkənin prezidenti Qurbanqulu Berdıməhəmmədov Xəzərdə delimitasiya prosesinin beynəlxalq hüquq normaları əsasında həyata keçirilməsinin zəruri olduğunu bildirir və Bakı sammitinin sözügedən problemlərin həllinə təkan verəcəyinə ümid edir. Qurbanqulu Berdıməhəmmədov: “Əminəm ki, bu sammit Xəzəryanı ölkələr arasında əməkdaşlığın inkişafına təsir göstərəcək. Türkmənistan bu məsələləri tənzimləmək üçün, eləcə də bütün fəaliyyət növlərini reqlament əsasında həll etmək üçün səylərini artıracaq. Xəzərdə fövqəladə vəziyyətin və onların fəsadlarının aradan qaldırıması üçün sənəd imzalamansını təklif edirəm. Həll olunmayan məsələlərə siyasi don geyindirmək lazim deyil.  Bu hüquqi məsələdir.” Prezidentlər Xəzər İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının yaradılması məsələsinə də toxunublar. Onlar müvafiq qurumlara 3 ay ərzində 24-25 mil məsafədən başlayaraq milli zonaların eni barədə mövqeləri müzakirə edib razılaşdırmaq, müvafiq təklifləri hazırlayaraq dövlət başçılarına təqdim etmək barədə göstəriş veriblər. Politoloqlar hüquqi status ətrafında tam anlaşmanın əldə edilməsinin hələlik mümkün olmadığını desələr də, Bakı görüşü nəticəsində problemin həlli üçün bir çox perspektivlərin açıldığını bildirirlər.Beləliklə, Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan və İran prezidentləri Bakıda keçirilən III zirvə toplantısının yekununda qəbul etdikləri Birgə Bəyannamədə Xəzərin hüququ statusuna dair Konvensiya üzərində işi davam etdirmək niyyətlərini təsdiqləyiblər. Birgə Bəyannamədə deyilir ki, tərəflər sahilyanı ölkələrin Xəzər dənizinə və onun resurslarına münasibətdə suveren hüquqlarını tanıdıqlarını bəyan edirlər. Onlar Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiya üzərində işi başa çatdırmaq niyyətlərini təsdiqləyirlər. Bu Konvensiya sahilyanı ölkələrin dənizdəki fəaliyyətini tənzimləyəcək baza sənədi olacaq. Prezident İlham Əliyev sənədin əhəmiyyətini xüsusi vurğulayıb. Dövlət başçısının fikrincə, Xəzərin statusunun müəyyənləşməməsi regionda münasibətlərə neqativ təsir göstərmir. Prezident bəyan edib ki, sahilyanı ölkələr energetika məsələlərində bir-biri ilə rəqib deyillər. Azərbaycan isə özünün bütün imkanlarını Xəzəryanı ölkələrə təqdim etməyə hazırdır.

“1-ci kanal”ın Analitik Qrupu