GünAzTv: Türkiyə iqtidarının tutduğu mövqe  yenədə her yerin diqqətini çəkməyə başlayıb. Rəbiyyə Qadiriyə viza verildiyi dövrdən fərqli olaraq indi Türkiyə Çinə daha çox meyllənir.

Azərbaycanın qonşuları olan Türkiyə və İran arasında münasibətlərin yeni inkişaf mərhələsi, son dövrlər Çinin bu ölkələrlə əlaqələrini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirməsi regionda yeni geosiyasi proseslərin başlanmasına start verib. Məsələnin maraqlı tərəfi isə, ekspertlərə görə, Türkiyə iqtidarının tutduğu mövqedir.    Belə ki, hazırda həm Çin, həm də İran Qərb dünyası ilə elə də yaxşı münasibətlərə malik deyil. İran nüvə proqramı ilə Qərb üçün təhdid mənbəyinə çevrilibsə, Çin iqtisadi, hərbi və enerji sektorlarında ABŞ-la Avropanın əsas rəqibi kimi çıxış etməyə başalayıb. Bu səbəbdən Qərb ölkələri Çin ekspansiyasının genişlənməsindən ciddi narahatdır.    Belə vəziyyətdə Türkiyə əvvəlki kimi Qərbdən uzaqlaşaraq, Çin və İranla sürətlə yaxınlaşır. Bu kontekstdə Türkiyədə AKP iqtidarının atdığı addımlar onu göstərir ki, Rəcəb Tayyib Ərdoğanın rəhbərlik etdiyi hakimiyyət hər hansı məsələ ətrafında stabil mövqe nümayiş etdirmir və maraqları çərçivəsində mövqeyini asanlıqla dəyişə bilir. Ekspertlər ötən ilin iyulunda insan haqlarının pozulmasına görə Rəcəb Tayyib Ərdoğanın nümayiş etdirdiyi mövqe fonunda bu məsələ üzərində xüsusi dayanır. Xatırladaq ki, həmin vaxt Çinin Sincan vilayətində uyğurlara qarşı qətllər həyata keçirilir, həbs və təzyiqlərə əl atılırdı. O zaman Türkiyə buna sərt etiraz bildirmişdi: "Biz uyğur qardaşlarımızı yaxşı münasibətlərimiz olan Çinlə öz aramızda körpü kimi görürdük. Bu qətliamın bir an əvvəl dayandırılmasını, Çinin səlahiyyətli nümayəndələrinin tezliklə məsuliyyət daşıyanları müəyyənləşdirməsini və ədliyyə mexanizminin bütün bəşəriyyəti rahatladacaq şəkildə işləməsini gözləyirik. Bundan başqa, bu vəhşiliyi BMT-nin müzakirəsinə çıxaracağıq".    Bunun ardınca Ərdoğan məsələni "Böyük səkkizliy"in gündəminə gətirdi və bununla bəşəri dəyərlərə xidmət etdiyini bildirdi: "Böyük səkkizliy"in sammitində görüşdüyüm bəzi prezidentlərə və baş nazirlərə Çinin Sincan-Uyğur bölgəsindəki hadisələrlə bağlı düşüncələrimi çatdırdım.Türkiyədə bu olayları qiymətləndirərkən vəhşət ifadəsindən istifadə etdim. Bu ifadəmin arxasındayam. Çünki yüzlərlə insanın öldürüldüyü və mindən çox insanın yaralandığı bir hadisəni - az qala soyqırımı - başqa bir kəlmə ifadə etməz".    Bundan sonra Ankara Ümumdünya Uyğur Konqresinin rəhbəri Rəbiyyə Qadirin Türkiyəyə gəlməsinə icazə verdi. Halbuki, Rəbiyyə Qadir bir neçə il əvvəl Türkiyəyə gəlmək üçün iki dəfə müraciət etsə də, ona viza verilməmişdi. Baş verənlərin ardınca AKP iqtidarının uyğurlara görə yenə Çinə qarşı sərt münasibətlər sərgiləyəcəyi gözlənirdi. Lakin Qərblə münasibətləri kəskinləşən Ərdoğan bunun əvəzində Türkiyənin Çinlə hərbi əməkdaşlağını güclənməsi üçün hərəkətə keçdi. Türkiyə İsraillə birgə keçirilməsi nəzərdə tutulan hərbi təlimləri təxirə saldı. İsrail qırıcılarının yerini Çin Hava Qüvvələri ilə doldurdu. Çin türk "F-16"ları ilə birgə təlim alması üçün "Sukhoi SU-27" döyüş təyyarələrini və pilotlarını göndərdi. Halbuki, Ankara Çinin Qərblə, o cümlədən NATO ilə hərbi sferada ciddi rəqabət şəraitində olduğunu yaxşı bilir. Ankaranın sayəsində ilk dəfə Çin təyyarələri NATO üzvü olan bir ölkənin silahlı qüvvələri ilə manevrlərdə iştirak edib. Çin, həmçinin, Türkiyə ilə birlikdə qurudan-quruya raket sistemini inkişaf etdirir.    Bu arada Çin və Türkiyə yeni strateji əməkdaşlıq barədə razılıq əldə edib. Saziş Çinin baş naziri Uen �ibaonun Türkiyəyə səfəri zamanı imzalanıb. Əməkdaşlığın məqsədi ticarəti gücləndirmək, energetika sahəsində əlaqələri daha da möhkəmləndirməkdir. Bu sıraya nüvə enerjisi sahəsində də əməkdaşlıq daxildir. Bəzi ekspertlər isə hesab edir ki, Ərdoğanın Çinlə əməkdaşlığın inkişafına xüsusi önəm verməsinin arxasında həm də İran faktoru dayanır. Belə ki, Qərb İranda hakimiyyət dəyişikliyini istəsə də, Türkiyə iqtidarı əks mövqeyin tərəfdarıdır. Bu məsələdə isə Ərdoğan üçün ən etibarlı müttəfiq məhz Çin ola bilər. Xatırladaq ki, Türkiyə və Çin İranda tikiləcək neft boru xətləri layihələrində iştirak edir. İki ölkə arasındakı yaxın əlaqələrin bir səbəbi də Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü olan Çinin İranın nüvə proqramına istiqamətlənən daha sərt sanksiyaların qəbul olunmasına qarşı dayanan müxalifətin önündə olmasıdır.    Belə hesab olunur ki, Türkiyə, İran və Çin arasında yaşanan münasibətlər ABŞ-ın və İsrailin mövqelərinin daha da zəifləməsinə xidmət edir. Lakin ABŞ, Türkiyə və Çin tərəfindən İranın açıq himayəsinə rəğmən, bu ölkəyə qarşı sanksiyaların əhəmiyyətli dərəcədə güclənməsinə nail ola bilib. Belə ki, Dünya Bankı da İran İslam Respublikasının yeni layihələrinə maliyyə vəsaiti ayırmaqdan imtina edib. "GünAzTV"nin "Röyter"ə istinadən məlumatına əsasən, Tehran hakimiyyəti bu maliyyə qurumunu İrana qarşı belə münasibətinə görə "diskriminasiya"da suçlayıb.     İranın iqtisadiyyat naziri Dünya Bankı və Beynəlxalq Valyuta Fondunun iclasında bildirib ki, İslam Respublikasının banka təqdim etdiyi yeni layihələr BMT Təhlükəsizlik Şurasının tətbiq etdiyi sanksiyaların siyahısına düşmür. Onun qənaətincə, İrana maliyyə vəsaitinin ayrılmaması "Dövlətlərə yardım strategiyası" və suveren dövlətlərin siyasi həyatına qarışmamaq prinsipinə ziddir. Bu günlərdə Finlandiyanın tanınmış "Nokia Siemens" şirkəti də İslam Respublikasına bütün növ texniki avadanlığın satışını dayandırdığını bildirib. Şirkət bu addımını ötən ilin yayında, prezident seçkisi zamanı və ondan sonrakı hadisələrdə dinc aksiyaçılara qarşı repressiyalarla əlaqələndirib. Qurum bəyanatında vurğulayıb ki, şirkət yeni texnologiyaların tətbiqinə insan haqlarına əməl olunması şərtilə icazə verir. Qeyd edək ki, bu il sentyabrın sonunda insan haqlarının tapdanmasında birbaşa rolu olan İranın 8 yüksək rütbəli vəzifəlisinə ABŞ sanksiya tətbiq edib.    ABŞ-ın dövlət katibi Hillari Klinton məsələ ilə bağlı informasiya vasitələrinə açıqlamasında deyib: "Bu, insan haqlarını kobudcasına poxduğuna görə Amerikanın İrana qarşı ilk sanksiyasıdır".    Baş verənlərdən göründüyü kimi, artıq atom nüvə proqramından imtina etmədiyinə görə ayrı-ayrı dövlətlər deyil, həm də insan haqlarını pozduğu üçün çeşidli beynəlxalq təşkilatlar və şirkətlər Tehran hakimiyyətinə yasaqlar tətbiq edir. Bu isə atom - nüvə planında şəffaflığı təmin etməyəcəyi, insan haqlarını pozmaqda davam edəcəyi halda İran hakimiyyətinin daha kəskin qadağalara məruz qalacağını ehtimal etməyə əsas verir. Tahir TAĞIYEV/ Bakı xəbər